Nu het geweld oplaait, vluchten tienduizenden Congolezen per bootje naar Oeganda

In Congo laait het geweld in vele streken op. Tienduizenden dorpelingen in het oosten vluchten met bootjes naar buurland Oeganda.

In Tchomia heeft een gezin de nacht op het water doorgebracht. Beeld John Wessels / AFP

Losha Isingoma (25) rilt van de kou. Hij heeft geslapen in de slagregens. Zaterdag was hij aan wal gestapt hier op de zanderige oevers van het Albertmeer in Oeganda. Samen met zijn vrouw Shakhina en hun twee kinderen, Victor van 3 jaar en het meisje Nadege van twee maanden.

'We vluchtten uit Congo toen we twee dorpen dichtbij dat van ons zagen branden', verhaalt Isingoma met opgetrokken schouders in een natte capuchontrui. 'We hoorden schoten. Ik betaalde voor onze overtocht in een piroque. Ik zag hoe een andere boot kapseisde en koeien verdronken.'

Woeste schuimkoppen rollen zondagochtend richting het vissersplaatsje Sebagoro in Oeganda, waar elke dag honderden Congolezen verschijnen vanuit de golven. Hutten van leem en riet staan naast een omheinde visafslag waar de vluchtelingen in de beukende wind wachten op vervoer naar een opvangkamp.

Het Albertmeer is zo'n 30 kilometer breed; trekken de mist en de wolken weg dan zijn de bergen te zien aan de Congolese kant. Maar het meer is onstuimig als de zee. Congolezen steken over op hoop van zegen, met rozenkransen om hun nek.

Op de oevers in Oeganda rillen kinderen onder omslagdoeken van kitenge, de kleurrijke stof die staat voor Congo. Er zijn meegetorste blauwe plastic teilen, blatende geiten en een naaimachine met een voetpedaal. Congolese francs worden met veel verlies verruild voor Oegandese shillings. Frans ontmoet hier Engels.

Ruth Nyangoma (21) had twee zussen en een broer. Op monotone wijze zegt ze: 'Ze zijn doodgeslagen met machetes. Net als de vier kinderen van mijn broer. De aanvallers laten de wapens achter in de lichamen. Ze verspreiden foto's via Whatsapp. Mijn huis werd op een nacht in brand gestoken. Ik vluchtte in de bush. Daarna maakte ik de boottocht hierheen.'

Volgens Oeganda zijn er dit jaar vijftigduizend Congolezen gearriveerd, een deel trouwens over land. Veel Congolezen op de boten zijn van de bevolkingsgroep de Hema, uit de provincie Ituri. De aanvallers zijn volgens hen van de Lendu. De verhalen lijken een echo van ruim vijftien jaar geleden, toen tienduizenden Hema en Lendu stierven door wederzijds geweld.

'Het geweld is politiek'

Maar denk niet dat het simpel draait om tribale sentimenten, zegt Josue Lonu (23). Hij voer vorige week naar Oeganda en zag drie koffers met kleren en drie kippen verdwijnen in de golven. Nu zit hij een paar kilometer landinwaarts van het Albertmeer, op de registratieplek van een opvangkamp voor Congolezen. Naast een waterpomp met rijen wachtende vrouwen en meisjes met gele jerrycans zegt hij: 'Het geweld is politiek. President Joseph Kabila wil de macht in Congo niet opgeven en laat chaos gedijen zodat de verkiezingen in december niet kunnen doorgaan. Het Congolese leger is aanwezig bij de Hema en de Lendu maar komt bewust niet tussenbeide.'

Meer vluchtelingen denken er zo over. Ook in de Congolese regio's Kasaï en Noord- en Zuid-Kivu neemt het geweld toe. Anderen wijten de onrust, in elk geval die in de grensgebieden, aan gestook door Rwanda - en door Oeganda, waar veel Congolezen naartoe vluchten. Rwanda en Oeganda hebben een lange geschiedenis van inmenging in Congo's grondstoffenrijke gebieden.

Ruth Nyangoma (21) had twee zussen en een broer. 'Ze zijn doodgeslagen met machetes. Net als de vier kinderen van mijn broer.' Beeld John Wessels / AFP

De registratieplek in het Oegandese opvangkamp voor Congolezen is overvol. 'Vijfduizend mensen zijn er verwerkt in de voorbije drie dagen', zegt een Oegandese hulpverlener. Duizenden anderen moeten wachten. Nieuwkomers moeten hun handen wassen - de blauwe en groene teiltjes waarin het ontsmettingswater wordt opgevangen lopen bijna over. Gezinnen slapen samengeperst in witte tenten of in de open lucht. Achter haastig bijgebouwde latrines leiden afvoergreppels naar diepe kuilen vol stront en urine.

Victor Kamegeri (29) lacht wrang bij de aanblik van de nieuwkomers. De Congolees woont hier al veertien jaar. Hij heeft een huisje aan de andere kant van het hek rond het registratiepunt. Daar strekt zich Kyangwali uit, een opvangplek met duizenden en duizenden Congolese vluchtelingen van eerdere crises.

Bij het Oegandese Kyangwali worden vluchtelingen opgevangen. Beeld John Wessels / AFP

Nieuw bestaan

Zij kregen volgens Oegandees concept een stukje grond om gewassen op te verbouwen en zo een nieuw bestaan op te bouwen. Er staan kerkjes en kiosken langs onverharde wegen en er zijn velden met cassave en bananenplanten. Kyangwali ziet er uit als een groot dorp.

'Oeganda is mijn land nu', zegt Kamegeri. Hij kwam ooit hierheen met zijn ouders; zij liggen begraven hier in Kyangwali. Hij ontmoette hier zijn Congolese vrouw Dorica. Hier kregen ze hun vier kinderen. Kamegeri denkt dat zijn pas gearriveerde landgenoten zich moeten voorbereiden op net zo'n lang verblijf. 'Waarom gaat het altijd mis met Congo?', vraagt hij vertwijfeld.

Minister Kaag in Congo

Minister Kaag (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, D66) bezoekt maandag en dinsdag Congo. Tijdens een ontmoeting met leden van de regering zal 'het politieke proces in Congo worden aangekaart', volgens Buitenlandse Zaken in Den Haag. Bedoeld wordt de meermaals uitgestelde presidentsverkiezingen, die nu gepland staan voor december. Kaag ontmoet ook vertegenwoordigers van VN-vredesmissie Monusco. Dinsdag bezoekt Kaag ontheemden en hulpverleners in de oostelijke regio Tanganyika.

De Congolese crisis zet grote druk op Oeganda's ruimhartige vluchtelingenopvang. Kamegeri zegt dat hij zijn akkertje in Kyangwali kwijtraakt. 'Daar gaan nieuwkomers leven. Waar haal ik straks voedsel vandaan? Dit wordt mijn eerste regenseizoen zonder grond. Ik ben bang.'

Naast een onverharde weg met overstekende varkens in Kyangwali staat de 76-jarige Felicita. Ze klopt haar pijp uit en zegt: 'Ik woon hier al twintig jaar. Ik verliet Congo toen er oorlog was tussen de vroegere president Mobutu en Kabila'. Felicita doelt op Laurent-Désiré Kabila, de voormalige rebellenleider en vader van huidig president Joseph Kabila. Denkt ze ooit nog terug te gaan? 'Nooit. Ik vluchtte twintig jaar geleden voor geweld, en geweld is er nog steeds in Congo.'

Een vrouw in Tchomia, de Congolese kant van het Albertmeer. Beeld John Wessels / AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden