analyse

Nu een partijloze, straks een gekozen burgemeester

Met de voordracht van de partijloze Annemarie Penn-Te Strake als nieuwe burgemeester van Maastricht beleeft de Maasstad een kleine primeur. Sinds decennia is het niet meer voorgekomen dat de burgemeester in een van de grote steden geen partijaffiliatie had. 

Annemarie Penn-Te Strake.Beeld anp

De laatste was tot 1970 de met een deftig accent behepte jonkheer De Ranitz, tot 1970 de burgemeester van Utrecht. In de jaren erna werd het ambt in toenemende mate toebedeeld aan prominenten van de grote middenpartijen VVD, PvdA en (na de fusie in 1980) CDA. Vorig jaar becijferde Nu.nl dat deze drie partijen op dat moment gezamenlijk 336 burgemeesters leverden, tegen twaalf van lokale partijen.

Het klinkt goed, 'partijloos burgemeester'; er kleeft een air van onafhankelijkheid en durf aan die woorden. Wie zonder politieke kleur is, zegt: mijn loyaliteit ligt zonder voorbehoud bij de stad, niet bij de blauwen of de roden.

Nog geen 300.000 Nederlanders zijn lid van een politieke partij, zeggen critici, van wie slechts zo'n 40 procent bij de grote drie. Waarom zouden de grote benoemingen automatisch hen ten deel vallen? Hoogleraar innovatie en regionaal bestuur Marcel Boogers wijst naar de geschiedenis. Tot de wet in 2001 gewijzigd werd, was de voordracht in handen van de commissarissen van de koningin. Op instigatie van Den Haag zagen zij toe op een evenredige verdeling: had de VVD net een benoeming binnengesleept in Noord-Brabant, dan was de volgende voor de PvdA.

Lees hier het interview met de nieuwe, partijloze, burgemeester van Maastricht.

Koehandel

Sinds 2001 is het voorbij met de koehandel en hebben de gemeenteraden meer macht. Zij dragen een kandidaat voor, de minister neemt die over. Van centraal naar decentraal. Zo kon het gebeuren dat de gemeenteraad Maastricht bij de politiek volstrekt onervaren Annemarie Penn uitkwam, op dit moment procureur-generaal bij het Openbaar Ministerie. Penn won het in Maastricht van zestien andere kandidaten, onder wie drie partijlozen.

Geen voor de hand liggende keuze, vindt Boogers, maar op zichzelf is er niets tegen 'zij-instromers' in de politiek. Nederland telt nu al een handvol partijloze burgervaders, zij het in kleinere gemeenten. De primus van Zeewolde Gerrit Jan Gorter zegt zijn onpartijdigheid 'heerlijk' te vinden. 'Als wethouder merkte ik al dat ik overal even makkelijk naar binnen kwam, of het nu de VVD of het CDA was.' Gorter stond ooit aan de wieg van Gemeentebelangen Raalte, maar ging er weg toen hij ambtenaar werd. Hij ontraadt een lidmaatschap. 'Je loopt het risico gezien te worden als onderdeel van de partij, zeker als je je op ledenvergaderingen of andere bijeenkomsten vertoont. Blijf daar weg, denk ik dan.'

De laatste jaren, zeggen bestuurskundigen, is sprake van een kentering. Tweede Kamerleden die voorheen lobbyden voor zoveel mogelijk burgemeestersposten, zijn getransformeerd tot talentenscouts: wie past er bij welke gemeente? Tegelijk is de politiek niet langer de enige poel waaruit gevist kan worden. De voordracht van iemand uit de wereld van law en order, zoals Penn, past in die trend. Deels is dat door afnemend partijlidmaatschap, aldus Marcel Boogers, maar ook door versnippering in de gemeentepolitiek. 'Gemeenteraden hebben behoefte aan een verbindend figuur, ongeacht zijn of haar achtergrond.'

Profielloos

Maar partijloos kan ook betekenen profielloos. Precies om die reden meent politicoloog André Krouwel dat de partijloze burgemeester 'zo snel mogelijk de kop moet worden ingedrukt'. Neutraliteit, boven de partijen staan - hij heeft er geen goed woord voor over. 'Ze liegen als ze zeggen dat ze partijloos zijn. Ze zijn namelijk niet ideeënloos of ideologieloos.' Wees burgers dus ter wille, zegt Krouwel, en toon je partijpolitieke label in plaats van het te verstoppen.

Volgens Marcel Boogers ligt een verdere verschuiving naar verkiezing en benoeming door de raad zelf voor de hand. D66 pleit al langer voor een discussie over de wijze van benoemen, liefst met een volledig gekozen burgemeester ten gevolg. Om daar te komen wil de partij eerst - het fiasco met de grondwetswijziging (2005) indachtig - de benoeming helemaal uit de grondwet halen. Minister Plasterk (PvdA, Binnenlandse Zaken) kan met het voorstel leven, de initiatiefwet ligt nu bij de Eerste Kamer.

Dat partijloosheid geen sinecure is, bewijst de man bij wie Annemarie Penn stage liep, burgemeester van Haarlem én PvdA-lid Bernt Schneiders. Enthousiasme voor het principe en loyaliteit aan de partij vechten bij hem om voorrang. 'Ik overwoog mijn lidmaatschap op te zeggen, maar was bang dat dat zou worden uitgelegd als een statement tegen de PvdA.' Het valt Schneiders zwaar dat zijn standpunten door burgers soms worden uitgelegd als PvdA-stokpaardjes. Opzeggen of niet? De twijfel is hem voorlopig de baas. Lachend: 'Misschien doe ik het als het weer wat beter gaat met de partij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden