Weblog

Ntone Edjabe gebruikt Kaapstad vooral om zijn afronauten te laten uitvliegen

Kaapstad is de vluchtheuvel voor veel kunstenaars en schrijvers uit heel Afrika. Hier is ook het broednest van Chimurenga, het kunstblad en club van artistieke activisten. Onder de bezielende leiding van Ntone Edjabe (geboren in Kameroen). Het panafrikanisme krijgt een tweede jeugd, zegt hij, maar tegelijkertijd groeit in Zuid-Afrika 'een hypernationalisme'.

Mo Hassan is een striptekenaar uit Kaapstad. T.W.A.D. staat voor The White Saviours of African Development, de witte redders van Afrikaanse ontwikkeling. Beeld Chimurenga

Voor de nieuw panafrikanisten moet je in Kaapstad zijn, dacht ik zo.

Want daar zit al jaren de man die ik de belichaming vind van het nieuwe grensoverschrijdende elan onder Afrikaanse kunstenaars, journalisten en activisten: Ntone Edjabe van Chimurenga. Een Kameroenees in Zuid-Afrika met een gezelschap om zich heen uit allerlei delen van het continent die een onregelmatig verschijnend tijdschrift publiceren genoemd naar de Zimbabwaanse vrijheidsstrijd. Die een online-debatprogramma de wereld over laten gaan (in het najaar van 2016 nog in Amsterdam) met als motto Sun Ra's 'Space is the place' en als titel Panafrican Space Station.

Dus op naar de Kaapse Long Street en de Pan African Market, waar handelaren in kunst en handnijverheid uit alle hoeken van Afrika eigen stalletjes hebben en waar op de bovenste verdieping de burelen van Chimurenga zijn gevestigd. Het was een slimme manier om gezamenlijk de huur op te brengen, een jaar of twintig geleden.

Nu zie je overal in de binnenstad van die boutiques voor toeristen en aan de Waterfront (het toeristenoord met chique winkels). Velen van hen zijn ooit hier, bij ons in het gebouw begonnen en nu groot geworden, zegt Edjabe. 'Sommigen subsidieren ons nu. De meesten houden hier nog een hoekje aan, want hier ontmoet je geestverwanten.' Ook schilders en beeldhouwers hebben hier een atelier, restaurateurs van Afrikaanse voorwerpen eveneens natuurlijk.

Platen draaien
Bij Chimurenga is een bibliotheek, je kunt in het lounge-bankstel boeken en tijdschriften lezen, al zak je wel heel ver weg in de leren jaren-zeventig-luie-banken. Eens in de zoveel tijd draaien ze ook platen, op het brede balkon aan de voorkant. Zo is het ooit begonnen, vertelt Edjabe, beneden op straat verzamelde zich een dansende menigte; toen hij riep dat er binnen ruimte was voor onderhuur in coöperatief verband waren alle plekken in een mum van tijd vergeven.

Platen ja, met een pick-up, dat heeft hij het liefst. Hij mag dan het afrofuturisme propageren, hij heeft een grote voorkeur voor ambachtelijke kwaliteit. Het nieuwe nummer van Chimurenga wordt tijdens ons gesprek in elkaar gezet, met knip en plakwerk, letterlijk. Dat ziet er toch veel mooier en authentieker uit dan die computerprogramma's, vindt hij. Lekker veel lange lappen tekst, zwart-wit fotografie, pentekeningen. Zie het als een vorm van verzet tegen de consumptiemaatschappij. Met een vette knipoog.


Ntone Edjabe (links) met zijn Pan-African Space Station in de OBA in Amsterdam in 2016. Beeld wb

Maar goed: hoe zit het met die beweging?

Ntone Edjabe gaat er eens even goed voor zitten en steekt van wal. 'Ik voel een nieuwe energie over het hele continent. Er is een nieuwe generatie actief, die veel mobieler is, ook naar Europa reist met uiteenlopende motieven, die onderlinge contacten hebben en onderhouden. Voor mij loopt dat parallel aan politieke en economische ontwikkelingen, er is een verheviging van de discussies.

'Tegelijkertijd neemt het aantal echte grenzen juist weer toe op het continent, dat is de ironie. Grenscontroles komen terug of worden aangescherpt. Het vrije verkeer van goederen en mensen wordt weer aan banden gelegd. Dat gaat gepaard met een aftakeling van de infrastructuur, wegen, bruggen en spoorwegen naar het binnenland raken in verval. In Kameroen konden we in mijn jeugd met de trein van het noorden naar Yaoundé in het diepe zuiden reizen, die spoorlijn functioneert al niet meer sinds de jaren tachtig.

'In de landen langs de Sahel zie je het securocratisch discours oprukken, als reactie op moslimterreurgroepen in Mali en Boko Haram in Nigeria. Hier in Zuid-Afrika hebben te maken met de opkomst van een hypernationalisme, wat mensen hier ook wel xenofobie noemen al ligt het wat ingewikkelder, gericht tegen migranten uit Zimbabwe, Mozambique, Congo en andere Afrikaanse landen. Die argwaan gaat terug naar de tijd dat apartheid-Zuid-Afrika tegenover de rest van het continent stond, tot 1990.

Het ANC
'Ik kwam hier naartoe in 1993, toen hoefde ik me niet zo te rechtvaardigen als migranten nu. Het ANC ging de macht overnemen, die was heel kosmopolitisch toen, de leiders hadden in ballingschap in Zambia, Tanzania, Mozambique gezeten. En in Londen natuurlijk.'

Het panafrikanisme van na 1960 werd gevoed door het bestaan van het apartheidsregime, zet Edjabe uiteen. De gezamenlijke, racistische vijand verbond heel uiteenlopende regeringen. 'De Nigeriaanse regering besloot een deel van de staatbegroting te reserveren voor de vrijheidsstrijd in Zuid-Afrika. Zoiets zou nu ondenkbaar zijn!'

Dus met het zoeken naar de nieuwe panafrikanisten moet ik de zaken wel in perspectief zien, maant Edjabe: dat panafrikanisme van nu is leuk, maar het is iets van een kleine, jonge culturele elite van relatief bevoorrechten. En dat is zeker zo in Zuid-Afrika. Al helemaal in Kaapstad.

The Pan-African Market in Longstreet, Kaapstad Beeld design indaba
Ntone Edjabe Beeld design indaba
vervolg TWAD Squad. Beeld Chimurenga

Ja, de stad trok schrijvers en kunstenaars aan die Johannesburg te gevaarlijk vonden worden met al die gewelddadige misdaad. En de stad heeft een reputatie 'als een relatief liberale plek, maar eigenlijk is het een conservatief bolwerk, ik merk een weigering om te veranderen.'

'Het begon tien jaar geleden met het wereldkampioenschap voetbal: toen ging het provinciebestuur zich richten op het beschermen van de witte geprivilegeerden en het promoten van het toerisme uit het Westen. Theaters, boekwinkels, zelfs nachtclubs kregen het moeilijk, omdat de huren niet meer te betalen zijn.'

Armen weg uit de binnenstad
Volgens Edjabe worden de verpauperde Zuid-Afrikanen subtiel - en soms hardhandig - geweerd uit de binnenstad en de Waterfront. Ze zijn geen leuke aanblik voor de toeristen. Zo trekken armen, meestal gekleurde inwoners, weer naar de buitenwijken die het apartheidsregime ooit voor zwarten en 'kleurlingen' inrichtte. Daar moet je ook zijn voor de vernieuwende beeldende kunst en muziek, zegt Edjabe.

In Lagos (Nigeria) is de sfeer misschien beter, denkt hij. Maar aan verhuizen denkt hij niet. 'We zitten hier al zo lang, sinds 2002. We hebben wel een community opgebouwd. Iedereen weet ons te vinden. Uit Kaapstad, Zuid-Afrika, Afrika, de diaspora in de rest van de wereld.' Wonen en werken in Nigeria brengt ook praktische problemen en gedoe met zich mee.

Vanuit Kaapstad kun je gemakkelijk reizen, uitvliegen over de wereld met het online radiostation Pan-African Space Station. Overal sluit het debatprogramma aan bij Afrikanen die in de bezochte stad wonen, veel activisten en academici. Het ruimtestaton landde niet alleen in Amsterdam, maar ook al in Lagos, Caïro, Parijs, New York en Londen, dit jaar gaan Edjabes afronauten nog naar Harare (Zimbabwe) en Kampala (Oeganda). 'Het is heerlijk overal echt heen te gaan: we ontmoeten en spreken al die vrienden die we alleen via het internet kenden!'

Phumle April is een striptekenares uit Kaapstad. Avions de nuit gaat over een mysterieuze slavenhandel door de lucht over de Atlantische Oceaan. Beeld Chimurenga
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.