interviewFrederieke Leeflang

NPO-baas Frederieke Leeflang over haar eerste maanden: ‘Mensen vroegen: waarom ga je naar die slangenkuil?’

De nieuwe NPO-baas Frederieke Leeflang kreeg in haar eerste maanden meteen te maken met een aantal heikele kwesties: van de start van de rechts-populistische omroep Ongehoord Nederland tot gemor over een ‘Mao van het ­Media Park’. Hoe ziet zij haar rol als bestuursvoorzitter?

Hassan Bahara en Gijs Beukers
Frederieke Leeflang: ‘Ik zit op deze stoel. En ik moet zorgen dat ik me daar ook naar gedraag. Als mijn persoonlijke opvatting in alles wat ik hier doe de boventoon zou voeren, zou dat niet altijd helpen.’ Beeld Jiri Büller
Frederieke Leeflang: ‘Ik zit op deze stoel. En ik moet zorgen dat ik me daar ook naar gedraag. Als mijn persoonlijke opvatting in alles wat ik hier doe de boventoon zou voeren, zou dat niet altijd helpen.’Beeld Jiri Büller

Als Frederieke Leeflang (52) hoort dat de Nederlandse meidengroep de Dolly Dots – groot in de jaren tachtig – onlangs de studio van popzender NPO Radio 2 heeft bezocht, slaakt ze een zucht van teleurstelling. Dáár had ze nou bij willen zijn, vertelt Leeflang tijdens een rondleiding door het hoofdkantoor van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) in het Hilversumse Media Park, waar ook Radio 1 tot 5 huizen. Leeflang, sinds afgelopen januari voorzitter van de raad van bestuur van de NPO, doet een paar danspasjes en zingt de melodie van de Dolly Dots-hit Do Wah Diddy Diddy.

Een behoedzamer kant toonde Leeflang in het twee uur durende gesprek met de Volkskrant, dat voor de rondleiding plaatsvond. Met zachte stem vertelt ze hoe ze haar taak als NPO-voorzitter ziet. Ze kiest haar woorden daarbij zorgvuldig, met hier en daar een korte denkpauze.

Haar voorzichtigheid is niet helemaal verwonderlijk. Leeflang, tot afgelopen januari managing partner bij accountantskantoor Deloitte Legal, heeft op haar bureau een stapel complexe dossiers liggen.

Ten eerste is er de kwestie van grensoverschrijdend gedrag – een onderwerp dat met de Boos-uitzending van afgelopen januari over misstanden bij talentenjacht The Voice of Holland (RTL) ook bij de publieke omroep hoog op de agenda is komen te staan.

Een ander vraagstuk is de rechts-populistische omroep Ongehoord Nederland (ON), die afgelopen februari zijn intrede deed in het publieke bestel. De omroep wordt beticht van het verspreiden van desinformatie en complottheorieën.

Ondertussen moet Leeflang ook het Hilversumse gemor over de vermeende almacht van de NPO zien te sussen. In Hilversum werkt het namelijk zo: de NPO is de zon waaromheen dertien omroepen, van BNNVara tot de EO, en tv-producenten draaien. De NPO heeft geen inhoudelijke zeggenschap over wat de omroepen en producenten maken, maar is wel verantwoordelijk voor financiering en uitzendtijden. Critici ervaren die grens als poreus. Dat leidt tot frustratie en verwijten richting NPO-directieleden die zich als een ‘Mao van het Media Park’ zouden gedragen.

Hoe legt u uit aan iemand die niks weet van Hilversum wat een voorzitter van de raad van bestuur van de NPO doet?

‘Zoals ik het zelf zie: ik probeer een ecosysteem te creëren waarin iedereen bij de NPO-organisatie en de omroepen optimaal kan functioneren. Ik wil ervoor zorgen dat de professionals die hier werkzaam zijn zich volledig kunnen richten op de inhoud en niet bezig hoeven zijn met randzaken. Dat doe je door veel gesprekken te voeren.

‘Tegelijkertijd probeer ik de publieke omroep naar de toekomst te loodsen. Door mijn achtergrond op de Zuidas heb ik ervaring met grote organisatorische vraagstukken. Zoals: hoe moet een publieke organisatie opereren op de commerciële digitale markt? We hebben er net HBO Max bij gekregen, maar we hebben ook Disney Plus en Netflix. Die concurreren met de NPO. We denken nu bijvoorbeeld na over samenwerkingen met streamingdiensten.’

U doet dit nu drie maanden. Wij spraken vrienden van u en die waren zeer verbaasd dat u die mooie plek bij Deloitte in de luwte, waar u waarschijnlijk een hoger salaris verdiende…

‘Zeker!’

…inruilde voor deze positie, waar u uw hoofd op het hakblok legt en waar iedereen iets over u te zeggen heeft.

‘Ze waren niet echt verbaasd, denk ik.’

Ze waren wel benieuwd naar het waarom.

‘Nou, na zoveel bestuursfuncties met een commerciële achtergrond wilde ik nu eens echt naar het publieke domein overstappen, me inzetten voor de publieke zaak. Mensen vroegen mij wel: waarom ga je naar die slangenkuil, naar dat wespennest? Maar ik was wel toe aan wat complexiteit. Bovendien heb ik nog niets van een slangenkuil gemerkt.’

Toen Leeflang in september werd aangekondigd als opvolger van Shula Rijxman, NPO-voorzitter van 2016 tot 2021, leidde dat in Hilversum tot gefronste wenkbrauwen. Ze had meer dan genoeg bestuursfuncties en commissariaten in het publieke en private domein vervuld. Maar ervaring in de mediawereld had ze niet.

Voor de NPO vormde dit geen belemmering. De raad van toezicht van de NPO prees haar als ‘analytisch sterk’ en met ‘een duidelijk oog voor intermenselijke verhoudingen’.

Die laatste kwaliteit kon Leeflang direct bewijzen toen ze net twee weken aan het werk was en het tumult losbrak rondom de Boos-aflevering over The Voice. Leeflang schoof aan bij talkshow M om te vertellen wat Hilversum doet om seksueel grensoverschrijdend gedrag te voorkomen. Zo is de NPO van plan zich aan te sluiten bij Mores, een meldpunt voor ongewenst gedrag in de creatieve sector. Leeflang stuurde daarnaast een brief waarin ze de omroepen verzocht om uit te zoeken of ook bij hen grensoverschrijdend gedrag had plaatsgevonden (bij zes omroepen en de NPO bleek dat het geval). En ze vroeg de omroepen of ze een (externe) vertrouwenspersoon hebben – voor de meeste geldt dat inmiddels, de nieuwe omroepen zijn bezig er een te installeren.

Bij M zei u dat u op uw 26ste ook niks hebt gezegd. Daarmee suggereerde u dat u ook te maken hebt gehad met seksueel grensoverschrijdend gedrag.

‘Bijna elke jonge vrouw maakt in werkomgevingen ongewenst gedrag mee. Dat gebeurt niet alleen in de media, maar ook op de Zuidas, waar ik heb gewerkt. Het kan variëren van een hand op je been tot allerlei toespelingen. Dus ja, ik weet ook hoe dat voelt, en nee: ik vertel liever niet wat er is gebeurd, want dan gaat het na dit interview alleen daarover.

‘We moeten trouwens niet alles verwarren met grensoverschrijdend gedrag. Elkaar stevig aanspreken op performance hoeft er bijvoorbeeld niet altijd onder te vallen. Hier bij de publieke omroep kunnen jonge journalisten, volgens oudere collega’s, nog veel leren. Als er wordt gezegd ‘dat doe je niet goed’ of ‘doe eens beter je best’, wringt dat weleens. Is dat meteen grensoverschrijdend? Waar ik mij wel buitengewoon zorgen over maak, zijn de jonge redacteuren die onder hoge werkdruk moeten presteren, van kort contract naar kort contract gaan. Ook dat valt onder een veilige werkomgeving. Ik ben over al dit soort zaken in gesprek met de omroepen.’

‘Gedecideerd’ wordt Leeflang door vrienden genoemd. Iemand die in het old boys network van commissariaten en bestuursfuncties is komen bovendrijven als een harde werker die niet bang is om moeilijke beslissingen te nemen. Maar Leeflang heet volgens vrienden ook invoelend en geduldig te zijn. Met die eigenschappen weet ze vaak de angel te halen uit bedrijfsconflicten.

Aan de basis van die evenwichtige houding staat een stabiele en warme jeugd in Amsterdam-Zuid, waar ze het Vossius Gymnasium doorliep. Haar moeder en vader – respectievelijk werkzaam geweest bij de Kinderbescherming en als uitgever – zijn nog altijd een sterke aanwezigheid in haar leven. Ze belt dagelijks met ze en bezoekt ze geregeld.

Van die thuisbasis heeft ze nog altijd profijt. ‘Je kunt mij niet enig zelfvertrouwen ontzeggen. In dat opzicht ben ik heel bevoorrecht.’

Leeflang opereert als NPO-voorzitter op meerdere schijven. Naast haar inhoudelijke taken in Hilversum moet ze ook lobbyen voor de publieke omroep in politiek Den Haag, de plek die gaat over de zak belastinggeld – jaarlijks ruim 800 miljoen euro – waar Hilversum het mee moet doen.

De eerste gesprekken met mediawoordvoerders van de Eerste en Tweede Kamer heeft Leeflang inmiddels gevoerd. Een van de prangende agendapunten is wat haar betreft de aanscherping van de toelatingscriteria voor aspirant-omroepen – waarover later meer.

De uitgangspositie van de publieke omroep is goed. Op tv, waar ongeveer 80 procent van het budget heen gaat, scoorde de publieke omroep in 2021 een marktaandeel van 36,3 procent. In de twintig jaar dat Stichting KijkOnderzoek die cijfers bijhoudt, was dat nog nooit zo hoog.

Maar er zijn ook struikelblokken. Een daarvan is de beruchte Hilversumse cultuur – vaak een slangenkuil genoemd – waarin omroepen en producenten continu met elkaar en de NPO-directie verwikkeld zijn in een strijd om geld, zendtijd en inhoudelijke keuzes.

Een reeks artikelen die vorig jaar op onderzoekssite Follow The Money (FTM) verscheen, schetste het beeld van een despotische NPO-directie. De felste kritiek betrof Frans Klein, directeur video bij de NPO. Hoewel wettelijk is vastgelegd dat de directie zich niet inhoudelijk mag bemoeien met programma’s, zou Klein volgens ingewijden optreden als een mannetjesmaker, iemand die de juiste presentator bij het juiste programma kiest. De ‘Napoleon van Hilversum’ zou Klein worden genoemd.

Frederieke Leeflang: ‘50 duizend leden hebben moet niet voldoende zijn voor toelating tot het publieke bestel. Er moeten criteria bij ­komen.’ Beeld Jiri Büller
Frederieke Leeflang: ‘50 duizend leden hebben moet niet voldoende zijn voor toelating tot het publieke bestel. Er moeten criteria bij ­komen.’Beeld Jiri Büller

Bemoeit de NPO-directie zich met de inhoud van de programma’s?

‘Wij gaan niet over de inhoud. Maar we denken wél met de omroepen na over hoe we succesvol kunnen zijn. Dat betekent dat we sparren over het juiste tijdstip voor een programma: past het beter in de ochtend of de avond? Doordat we De Avondshow met Arjen Lubach vóór Op1 hebben geplaatst, hebben we het kijkerspubliek van Op1 verjongd.’

FTM schreef dat Frans Klein destijds zelf overleg voerde met Fidan Ekiz en Margriet van der Linden over het presenteren van nieuwe talkshows. Dan gaat de NPO toch wél over de inhoud van programma’s?

‘Er zijn altijd presentatoren die hier komen praten. Deze wereld is heel klein. Als ik Sven Kockelmann tegenkom, spreek ik ook met hem. Dan vraag ik hoe het met hem gaat. Maar niet welke programma’s hij nog zou willen presenteren.’

Volgens FTM wordt Frans Klein ‘de Mao van het Media Park’ en de ‘Napoleon van Hilversum’ genoemd. Zijn die verhalen dan helemaal uit de lucht gegrepen?

‘Ik zit hier nu drie maanden en ik heb dat gedrag niet gezien. Maar hij zit op een positie waar hij nu eenmaal besluiten moet nemen. En als vier omroepen een voorstel voor een talkshow doen en hij keurt er drie af, dan valt dat soms slecht.’

Het anonieme gekissebis in de media is zonde, wat Leeflang betreft. Door ‘veel te praten’ met omroepen en producenten wil zij meer ‘verbinding’ in Hilversum bewerkstelligen. De blik moet worden gericht op de buitenwereld, op het snel veranderende medialandschap.

Haar verbindingswerk kan vooralsnog op de nodige sympathie rekenen. Omroepvoorzitters Jan Slagter (Omroep Max), Bert Huisjes (WNL) en Arjan Lock (EO) melden enthousiast te zijn over de nieuwe NPO-voorzitter. Ze prijzen haar onder meer om haar doortastende reactie op de onthullingen over The Voice.

Iets meer kou in de lucht hangt er tussen Leeflang en het rechts-populistische uithoekje van het Media Park. Daar houdt Ongehoord Nederland zich op, de aspirant-omroep van journalist Arnold Karskens die werd opgericht om een stem te geven aan de mensen die hun opvattingen niet terugzien in de ‘mainstreammedia’.

De Raad voor Cultuur, adviesorgaan voor de overheid op het gebied van kunst, cultuur en media, schreef vorig jaar dat toelating van ON tot het publieke bestel ‘een risico’ was. Door de NOS voortdurend te beschuldigen van het verspreiden van nepnieuws zou ON flinke schade kunnen toebrengen aan het bestel en het vertrouwen in de journalistiek.

Toch adviseerde de Raad om de toetreding te accepteren. ON had immers aan de wettelijke vereisten voldaan: de belangrijkste daarvan is het hebben van 50 duizend leden. Zuinigjes zei de raad van bestuur van de NPO ‘geen gronden te zien om geen erkenning te verlenen’.

De toelatingsprocedure moet op de schop, vindt Leeflang. ‘Het aantal omroepen blijft stijgen, het zijn er nu dertien, maar de koek die zij onderling moeten verdelen blijft gelijk. Dat is niet beheersbaar.’ Leeflang wil dat de toelatingscriteria verscherpt worden. ‘Alleen 50 duizend leden hebben moet niet voldoende zijn. Er moeten criteria bij komen. Welke dat zijn, weet ik nog niet. We zijn daar nog over in gesprek met het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de omroepen.’ Het veranderen van de criteria heeft niets te maken met de entree van ON, zegt Leeflang. ‘Dit onderwerp speelt al langer.’

De uitzendingen van ON zijn intussen niet onopgemerkt gebleven. Direct bij de eerste afleveringen van de actualiteitenrubriek Ongehoord Nieuws, dat afgelopen februari van start ging, klonk er kritiek op de desinformatie en complottheorieën die er verspreid werden. Dat betrof onder andere de inbreng van FvD-leider Thierry Baudet over de Russische inval van Oekraïne. Als tafelgast vergoelijkte hij de Russische agressie en deed hij Oekraïne af als een ‘puppet state’ van de Amerikaanse ‘deep state’.

Naar aanleiding van ‘een heel aantal’ klachten over Ongehoord Nieuws is de ombudsman van de publieke omroep een onderzoek begonnen. Daaruit moet blijken of Ongehoord Nieuws zich heeft gehouden aan de journalistieke code van de NPO, die voorschrijft dat journalistieke programma’s betrouwbaar, nauwkeurig en zorgvuldig moeten zijn.

Hoe kijkt u naar die uitzendingen van Ongehoord Nieuws?

‘Voordat we een programma toelaten, spreken we doelstellingen af met de makers, in dit geval omroepvoorzitter Arnold Karskens: aan welke publieke behoefte moet het voldoen? Wat verwachten we van elkaar? Maar ik vind dit niet de goede plek om te vertellen wat we precies hebben afgesproken.’

En, voldoet Ongehoord Nieuws aan de doelstellingen?

‘De ombudsman kijkt er nu naar. Ik neem aan dat zij binnen anderhalve maand met een uitspraak komt. Die zal voor ons belangrijk zijn om vast te stellen of een programma voldoet aan de journalistieke code. Daarnaast kijken we ook of programma’s voldoen aan artikel 7 van de Grondwet. Wat zegt dat, weten jullie dat?’

Vrijheid van meningsuiting?

‘Ja, goed zo!’

Wat gaat u doen als de ombudsman concludeert dat ON de regels overtreedt?

‘Eerst volgt er een schriftelijke waarschuwing. Als we vervolgens concluderen dat er geen verbetering optreedt, kunnen we bepalen dat het programma niet meer mag worden uitgezonden. Ook kan het ministerie van OCW besluiten om een aspirant-lidmaatschap niet om te zetten in een volwaardig lidmaatschap, een omroep te schorsen of zelfs uit het bestel te zetten. Nogmaals, en dat is belangrijk om te zeggen: dit geldt voor elke omroep.’

U legt dit allemaal heel formeel uit. Maar in die uitzendingen zegt Thierry Baudet zonder weerwoord dat een ‘transnationale elite’ met onder meer George Soros in werkelijkheid Nederland regeert, met als doel het vrije internet aan banden te leggen. We hoeven toch niet nog anderhalve maand op de ombudsman te wachten om te concluderen dat het niet helemaal in de haak is?

‘Jawel. Zij toetst aan de journalistieke code. Ik vind een uitspraak van de ombudsman buitengewoon belangrijk.’

Maar u kunt toch ook zelf concluderen wat u ziet?

‘Zeker, maar in mijn rol vind ik dat ik de processen moet afwachten. Wel heb ik na de eerste uitzendingen opnieuw een constructief gesprek gehad met Arnold Karskens. Dat ging over onze samenwerking binnen en de integriteit van de publieke omroep, waarvoor ik verantwoordelijk ben. We hadden het onder meer over de klachten die de ombudsman had gekregen, maar het was niet alsof ik hem op het matje riep.’

De geloofwaardigheid is het allerbelangrijkste goed van de publieke omroep…

‘Absoluut. En onafhankelijkheid, betrouwbaarheid.’

…en op dit moment, tijdens een oorlog in Europa, worden er complotten verspreid met een NPO-logo in beeld.

‘Daar wordt u ongemakkelijk van.’

Ja. U niet?

‘We hebben een bestel met ruimte voor verschillende geluiden. Maar we hebben ook regels. Ik moet goed kijken of ze worden overtreden.’

Heeft u als mens een mening over deze kwestie?

‘Ik zit op deze stoel. En ik moet zorgen dat ik me daar ook naar gedraag. Als mijn persoonlijke opvatting in alles wat ik hier doe de boventoon zou voeren, zou dat niet altijd helpen. Maar ik ben niet vleugellam. De vorige voorzitter heeft ooit gezegd dat ze vleugellam was, maar dat ben ik niet. Dat ben je nooit.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden