Nouvelle Welle

De grootste culinaire opwinding vind je op dit moment in Duitsland. Duitsland? Een kosmopolitische generatie ontworstelt zich er aan tradities. Een nieuwe tijdgeest hangt in de lucht. Wij proefden er het mooiste van.

Halverwege de avond begint de stemming los te komen in de Villa Merton, een voornaam herenhuis in een van de chicste buurten van Frankfurt. De voorgerechten zijn opgelepeld, de eerste glazen wijn zijn naar binnen gegleden, de lichte schroom waarmee iedereen binnenkwam, is afgeschud.


Boven het klikken van bestek op borden uit klinkt gedempt gelach tussen de met donker behang gestoffeerde wanden rond de wit gedekte tafels. Een jonge ober in een bruine sloof die tot op de knieën reikt, serveert het hoofdgerecht: sot l'y laisse van kip met haverwortel, spruiten van jonge beuk, zaad van pimpernel, vlierbesjes en krokant gepofte hanekammen. Kijk, dat is weer eens wat anders dan Sauerbraten met Backkartoffeln.


Duitsland heeft geen grote naam op te houden in de wereldgastronomie. Het land van bier en braadworst staat vooral bekend om zijn 'gutbürgerliche Küche', het liefst geserveerd in 'rustikal' ingerichte restaurants: veel hout, hertengeweien aan de muur, massieve hoekbanken en serveersters met een decolleté als een bestekla.


Schweinebraten, Eisbein, Kartoffelsalat en Sauerkraut, dat zijn de hoekstenen van de Duitse burgerlijke keuken: eerlijk en voedzaam eten zonder pretenties. Daar is niks mis mee, maar het mag ook wel eens wat anders zijn.


Dat vonden de Duitsers kennelijk ook, want de Duitse gastronomie heeft de afgelopen jaren een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt. Het regende Michelinsterren: het aantal Duitse restaurants met twee sterren verdubbelde in een paar jaar tijd, het selecte groepje toppers met drie sterren steeg tot elf. Duitsland is uitgegroeid tot een 'powerhouse of European Gourmet cuisine', schreef de Spiegelonline.


Een nieuwe generatie topkoks, in eigen land aangeduid als de Neue Deutsche Schule, drukt haar neus aan het venster van de mondiale gastronomie. Restaurant Vendôme van Joachim Wissler klom tot plaats 10 in The World's 50 Best van 2013, de lijst van de vijftig beste restaurants ter wereld. Aqua in Wolfsburg reikte tot plaats 30.


Dat vraagt om een hernieuwde kennismaking met de Duitse topkeuken. Dat gaan we doen in een culinaire Ronde van Duitsland. We hebben een route uitgezet van zes dagen langs evenzoveel toprestaurants.


Onze tocht begint bij La Vie in Osnabrück (drie sterren) en gaat via Wolfsburg (Aqua, drie sterren) naar Berlijn (Tim Raue, twee sterren). Daar draaien we om en rijden terug westwaarts naar Frankfurt (Villa Merton, twee sterren) om via Nennig (Victor's Gourmet-Restaurant, drie sterren) te eindigen bij Vendôme in Bergisch Gladbach (drie sterren). Een reis van 1.974 kilometer, beschenen door zestien Michelinsterren.


Wat al meteen opvalt, is de grote verscheidenheid. Er is niet één Neue Deutsche Schule, er zijn er wel drie of vier. Onze gang langs Duitse toprestaurants is een rit in een culinaire achtbaan. Het gaat van modern Frans met Duitse accenten en überhip Aziatisch tot superregionaal en Frans/Japans. Van kaviaar tot klaverzuring, van truffel tot miso en van tarbot tot beukennootjes.


Wat ook opvalt: gastronomie in Duitsland is zwemmen tegen de stroom in, zeggen de koks die we onderweg spreken. Duitsland heeft geen cultuur voor lekker eten. De gemiddelde Duitser heeft drie prioriteiten, zegt Christian Bau, de chef van het driesterrenrestaurant in Victor's Residenz Hotel: 1. Een grote auto 2. Een mooi huis 3. Vakantie, liefst op Mallorca. Eten? Bungelt ergens onderaan.


Duitsers leven in een staat van permanente zuinigheid, moppert Thomas Bühner (La Vie). 'Onze traditionele keuken is een armoekeuken.' Duitsland, zegt ook de jonge Matthias Schmidt (Villa Merton) is het land van de 'billige Supermärkte'. 'In Frankrijk ligt er fazant en parelhoen in het schap. Bij ons diepvrieskip.'


Sven Elverfeld (Aqua) weet het: in Duitsland is eten geen statussymbool. 'Als een politicus gesignaleerd wordt in een goed restaurant, zegt iedereen: van ónze belastingcenten.' Maar, zegt hij ook: er is iets aan het veranderen. De restaurants zijn losser geworden, het stijve is ervanaf, een stropdas is niet verplicht en er mag gelachen worden. 'Ik zie steeds vaker jongere gasten.' Aan hem en zijn collega's zal het niet liggen.


Eerste etappe

Amsterdam-Osnabrück, 241 kilometer

Thomas Bühner ,La Vie

Dag een brengt ons naar de Noord-Duitse provinciestad Osnabrück, de geboorteplaats van schrijver Erich Maria Remarque, die zichzelf afficheert als 'Friedensstadt': hier werd onderhandeld over de Vrede van Westfalen die in 1648 onder andere een einde maakte aan de tachtigjarige oorlog.


In een stijlvol koopmanshuis van bruine zandsteen uit 1800 drijft Thomas Bühner zijn La Vie, goed voor drie sterren sinds 2011. Bühner, 51, geldt als een typische representant van de Neue Deutsche Schule: leerlingen van de eerste generatie Duitse topkoks die in de vorige eeuw triomfen vierden met hun versie van de Nouvelle Cuisine.


Waar hun leermeesters helemaal Frans georiënteerd waren, is de nieuwe lichting topkoks een eigen weg in geslagen. En, opvallend genoeg: ieder een andere. 'Dat is de kracht, maar ook de zwakte van de nieuwe Duitse keuken', zegt Bühner. 'Er is geen eenheid.'


De weg die Bühner heeft gekozen is niet de simpelste. Gemarineerde zeewolf met citroenijs, avocado, kaviaar, zwaardschede, paddestoeltjes, algenboter, knapperige takjes en couscous is een typisch Bühnergerecht.


Complex, een hoop op het bord, maar op een of andere manier komt het toch allemaal samen.


Zie zijn eten als een orkest, zegt Bühner. 'Dat heeft veel instrumenten, maar samen produceren ze toch een harmonie.' Trekken we de vergelijking met muziek even door, dan is Bühners eten eerder barok dan minimal music.


Bijzonder is zijn hoofdgerecht van zacht in soja gegaarde reerug: mals als rijpe mango, met een zoete soja in de nasmaak. Top zijn de desserts zoals Fourme d'Ambert (blauwe schimmelkaas) met velletjes peer, vliesdunne chips van schorseneer en ijs van witte chocolade in kruim van pecannoten.


La Vie wordt financieel gesteund door een rijke staalfabrikant. Anders kan het niet uit, zegt Bühner. 'Een Fransman parkeert zijn Renault Clio voor een driesterrenrestaurant. Een Duitser rijdt met de Mercedes naar een snackbar.'


Tweede etappe

Osnabrück-Wolfsburg, 222 kilometer

Sven Elverfeld, Aqua

Via Hannover, een rit door groene bossen, heuvels en weilanden, gaat het de volgende dag naar Wolfsburg, de autostad van Duitsland. Wolfsburg vierde vorig jaar pas zijn 75-jarig bestaan; het werd in 1938 gesticht door de nazi's als woonplaats voor de arbeiders van de latere Volkswagenfabriek.


VW heeft nog steeds zijn hoofdzetel in Wolfsburg. Van elke drie auto's die hier rijden zijn er twee een Volkswagen. Midden in Autostadt, een themapark gewijd aan de merken van VW (behalve Volkswagen ook Audi, Porsche, Lamborghini) staat het chique Ritz-Carlton.


In een zijvleugel op de onderste verdieping zit restaurant Aqua. Inrichting in grote stijl: zacht bruin tapijt, donkere houten wanden, kroonluchter van waterdruppels, uitzicht op het donkere spiegelende water van de haven: dáár wordt het geld verdiend dat hier wordt uitgegeven.


Chef Sven Elverfeld (45) is bekend om zijn herinterpretaties van traditionele Duitse gerechten zoals Handkäse mit Musik, een kaas uit zijn geboorteland Hessen die hij serveert als een bevroren bal met ui en broodkruim. Maar hij maakt even gemakkelijk uitstapjes naar Japan, Dubai of Hongkong, landen waar hij is geweest of heeft gewerkt.


Duitsers, zegt Elverfeld, reizen meer naar het buitenland dan er buitenlanders naar Duitsland komen. Daarom weten zij alles over de mondiale keuken, maar is de Duitse keuken zelf internationaal onbekend.


De keuken van Aqua is speels, innovatief, harmonisch en precies - Elverfeld begon als banketbakker. Licht gerookte duivenborst met knapperige kruimels bloedworst; roze beekforel in licht gerookte schuimige vissaus met puree van oude aardappelrassen; kabeljauw onder een plak smeltende kalfszult omgeven door een plas gebruinde boter achter een dijkje bloemkoolpuree.


Hoogtepunt zijn zachte plakjes lamstong, verstopt onder witte truffel, crème van topinamboer en parmezaan: het ziet er niet uit, maar de smaak is geweldig. 'Ik wil dat de mensen die hier eten plezier hebben', zegt Elverfeld.


Derde etappe

Wolfsburg-Berlijn, 228 kilometer

Tim Raue, Tim Raue

Van Wolfsburg gaat het pal oostwaarts over de A2 door naar Berlijn, de alternatiefste hoofdstad van Europa. Het groene landschap is gerimpeld als een onopgemaakt bed, op de velden liggen nog restjes sneeuw van een winter die niet heeft doorgezet.


Ongetwijfeld de bekendste kok van Berlijn is Tim Raue. Raue (39) is de 'bad boy' van de Duitse keuken. Groeide op in de achterstandswijk Kreuzberg, werd mishandeld door zijn vader en verwaarloosd door zijn moeder. Trad toe tot een Turkse jeugdbende, maar ontworstelde zich daaraan door kok te worden.


Raue klom op als kok van een grote hotelketen en begon in 2010 zijn eigen restaurant in hartje Berlijn, op een steenworp afstand van Checkpoint Charlie. Een paar jaar geleden kookte Raue nog doorsnee modern: Frans, met een scheutje mediterraans en een snufje Aziatisch.


In zijn eigen restaurant kookt hij puur Aziatisch. 'Ik ben een Chinees in mijn eten', zegt Raue. Hij loopt op gele sneakers onder een koksbuis in Pruisisch blauw; dezelfde kleur als de banken in zijn hippe restaurant, waar de serveersters rondlopen in roze jasjes.


Ze serveren beeldschone hapjes als zeewolf met truffel op Thaise waterspinazie met vissaus, langoustine met knapperige schubben van gefrituurde groene rijst en Raues versie van pekingeend: geserveerd met soep van de karkassen, gevuld met hart, tong en maag van de eend.


Geen brood op tafel - Raue heeft zich afgekeerd van brood, suiker en meelspijzen. 'Die nemen energie weg.' De melk die hij gebruikt is lactosevrij - de kok is zelf allergisch.


Raue heeft een opwindende originele kookstijl met een heel eigen smaakpatroon. Zoet, zuur, zout, en altijd een scherp randje van hete peper, Raues handelsmerk.


Je houdt ervan of je houdt er niet van, Raue heeft schijt aan wat anderen zeggen. Vroeger, zegt hij, deed iedereen elkaar na. Nu gaat iedereen lekker zijn eigen gang. 'Wat ons Duitse koks bindt, is dat we allemaal verschillend zijn.'


Vierde etappe

Berlijn-Frankfurt, 550 kilometer

Matthias Schmidt, Villa Merton

Een lange rit diagonaal door Duitsland eindigt in Frankfurt, de financiële hoofdstad van Duitsland en Europa. Op kilometers afstand van de stad tekent zich tegen de grijze lucht al een skyline af van wolkenkrabbers en glazen kantoorkolossen.


Op het adres waar we moeten zijn, wacht ons een verrassing: een witte villa met rode siersteen, bordes voor de deur en een met marmer belegde hal binnen. Hier kookt een van de hipste koks van Duitsland.


Matthias Schmidt - blond haar, korte baard - is nog maar 32. Daarmee behoort hij eigenlijk al tot de derde generatie. Schmidt haalde een ster met een moderne Franse kookstijl, maar gooide een paar jaar geleden het roer radicaal om.


Tegenwoordig gebruikt hij alleen nog ingrediënten uit zijn eigen regio. Het ging bijna vanzelf, zegt Schmidt. 'Ik kreeg mijn eerste kind, kocht thuis alleen nog biologisch eten. Daar moest ik met mijn restaurant ook iets mee doen, vond ik.' Regionalisme was een logisch besluit.


Wat dat inhoudt proeven we 's avonds in het menu Roh Stoff. Geen zeevis, geen schaal- en schelpdieren, geen tomaat, olijf, vanille of ganzenlever. Wel: beekforel met meiknol, beenmerg en distelolie; topinamboer met veldsla en mierik; slakken met beukennootjes, groene kool en hazelnoot - het lijkt wel alsof je eet uit een veldgids in plaats van een kookboek.


Villa Merton is Noma, het Deense restaurant dat regionalisme een trend maakte in de gastronomie, op zijn Duits. En juist daarom totaal anders dan het voorbeeld in Kopenhagen.


Het is aards, rauw, ongepolijst, interessant en nog volop in ontwikkeling. Dat zal niet hier gebeuren, zegt Schmidt. Het huurcontract met de businessclub die eigenaar is van de villa loopt eind dit jaar af en wordt niet verlengd.


Het wringt steeds meer. De zakenlui hebben toch liever een goede schnitzel dan damhert met rode biet. Schmidt zelf voelt zich ook niet meer zo thuis. 'Ik ben op zoek naar een plek waar we een jonger publiek kunnen trekken.' Wordt vervolgd.


Vijfde etappe

Frankfurt-Nennig, 238 kilometer

Christian Bau, Victor's Gourmet

Aan de oever van de Moezel, pal tegen de grens met Luxemburg, ligt het dorpje Nennig te soezen tussen de wijngaarden. We rijden de weg omhoog naar de Sloßberg en parkeren voor Victor's Residenz Hotel.


Dit is een plek waar de Duitse topgastronomie zich traditioneel thuis voelt: als onderdeel van een chic wellnesshotel dat het restaurant gebruikt om klanten te trekken - wat nog beter lukt als dat drie sterren heeft.


Die kreeg Christian Bau (43) al toen hij pas 34 was. Destijds, zegt hij, was er in Duitsland nog maar een handvol restaurants met drie sterren. Nu zijn het er elf. Dat is mooi, maar ook een probleem.


Want de Duitse gastronomie mag dan zijn gegroeid, de gasten zijn niet mee gegroeid. 'Er zijn tachtig miljoen Duitsers. Slechts 2 procent is geïnteresseerd in gastronomie.' En zie dan maar eens je restaurant vol te krijgen.


Bau is dat deze zaterdagavond gelukt. Het is ook maar een klein restaurant met een interieur in traditioneel stemmig bruin: leverkleurige wanden, houten plafond en vloer. Daarop staan wit gedekte tafels met draaistoelen van roomkleurig leer.


Het contrast met wat op de borden komt, kon nauwelijks groter zijn. Bau is een fan van de Aziatische keuken, met name Japan.


Het klinkt door in al zijn gerechten: een Japans tuintje met 'kiezels' van miso en yuzu als hapje vooraf; voorgerecht van hamachi (geelvinmakreel) met gefermenteerde zwarte knoflook en algen, gevolgd door dim sum van kalf met schorseneer en truffel.


Jarenlang deed Bau de Fransen na. Tot de hippe Spanjaarden zijn ogen openden met hun moleculaire keuken. Dat was een wake-upcall voor Duitse koks om ook hun eigen stijl te zoeken. Dat de een dat in de regionale keuken zoekt en de ander in Japan is juist leuk, zegt Bau. 'Dat is veel spannender.'


Zijn klacht over de Duitse eetcultuur doet hij af als een luxeprobleem. 'We kunnen wel klagen, maar we mogen blij zijn dat we in zo'n goed georganiseerd land wonen.'


Zesde etappe

Nennig-Bergisch Gladbach, 227 kilometer

Joachim Wissler, Vendôme

De laatste dag gaat het ruim 200 kilometer recht naar boven. Op een heuvel met een grandioos uitzicht over Keulen pronkt Schloss Bensberg, het jachtslot van keurvorst Jan Wellem von der Palz waarvan de bouw in 1703 begon, maar dat nooit helemaal werd afgebouwd. Tegenwoordig is het in gebruik als luxehotel.


De met kinderkopjes belegde binnenplaats van het hoefijzervormige kasteel is groot genoeg om een bataljon huzaren het appèl af te nemen. In een bijgebouw van het slot zit Vendôme, het restaurant van chef-kok Joachim Wissler.


Wissler (51) is wereldtop. Met zijn Vendôme reikte hij vorig jaar tot nummer 10 van de lijst van vijftig beste restaurants ter wereld, het eerste Duitse restaurant dat doordrong in de toptien.


De chef is er vandaag niet, zegt de gastheer die ons ontvangt tussen wanden van zachtbruin natuursteen boven bruin streepjestapijt. Op draaistoelen van zacht groen leer aan gedekte tafels maken de gasten zich op voor de zondagse driesterrenlunch.


De chef is koken op een evenement - wat niet zo erg is, want Wissler is geen man van woorden, weten we uit eerdere ontmoetingen. Hij laat liever zijn eten voor zich spreken.


Hoe Wissler aan zijn wereldfaam komt, is niet moeilijk te raden. De kwaliteit spat van de borden af: coquilles, gelakt met miso in vinaigrette van lavas, blokjes aloë vera en topinamboer; mascarpone met truffel in een ravioli van gegeleerd tomatensap met oude balsamico; lamellen van kabeljauw met mieriksaus, bloemkool en groene 'kaviaar' van harsige dennenolie. Het hoofdgerecht is lam uit de Müritz, een regio in voormalig Oost-Duitsland, opgediend in onderdelen: kotelet, filet, een stukje van de buik, het niertje.


Alles heeft smaak, maar nooit opdringerig. Het is elegant, bijna ingetogen. Dit is de Duitse keuken op het allerhoogste niveau: creatief, modern en technisch perfect - ook zo'n Duitse deugd. Er kan er maar één de beste zijn, besluiten we als de deur drie uur later achter ons dicht gaat. En dat is Wissler.


Laatste etappe Bergisch Gladbach-Amsterdam, 268 kilometer

Ideale Duitse menu

Zeven dagen later, zes maaltijden rijker en bijna 2.000 kilometer op de teller zijn we weer thuis. Daar stellen we ons ideale Duitse menu samen.


Amuse

Japans groententuintje met 'kiezels' van miso en yuzu, koriander-basilicumijs en tonijntartaar (Christian Bau, Victor's Gourmet)


Voorgerecht

Krokante langoustine met gefrituurde groene rijst, wasabi en wortel-mango vinaigrette (Tim Raue, Tim Raue)


Tussengerecht (1)

Topinamboer met veldsla, bevroren mierik, zonnebloempitjes en gerookte houtskoololie (Matthias Schmidt, Villa Merton)


Tussengerecht (2)

Lamstong en gepocheerd kwartelei met witte truffel en topinamboer (Sven Elverfeld, Aqua)


Hoofdgerecht

Weidelam uit de Müritz met citroengnocchi, chorizokruimels en octopus (Joachim Wissler, Vendôme)


Dessert

Fourme d'Ambert met peer, chips van schorseneer, ijs van witte chocolade met crunch van pecannoten (Thomas Bühner, La Vie)


Zo verschillend kan het zijn, de nieuwe Duitse keuken.


RESTAURANT LA VIE

Menu Grand Chef, 198 euro


- Gemarineerde zeewolf met ijs van dwergcitroen, avocado, couscous en zwaardschede


- Tarbot met broccoli, gestoomd krabbroodje, paksoi en kikkererwten


- Coquille met pompoen, puree van zoete aardappel en gerookte eidooier


- Vloeibare truffelravioli in saus van kastanjes


- Aardappelschuim met ijs van pompoen en curry


- In 'exotische aroma's' gegaarde reerug met kweepeer, spruitenblad en selderijknol


- Fourme d'Ambert met peer en schorseneer


- Sneeuwbal van geitenmelkijs, passievrucht, yuzu-crème en citroenmeringue


Krahnstrasse 1


49074 Osnabrück


0049 541 331150


restaurant-lavie.de


AQUA

9 gangen met kaas, 205 euro


- Gillardeau oesters met rundertartaar, pijnboompitten, ansjovis-uicrème


- Duif met krokante bloedworstkruimels, sjalot en pecannoot


- Beekforel uit de Lünebürger Heide met gerookte visfumet en puree van oude aardappelrassen


- Lamstong en gepocheerd kwartelei met topinamboer, parmezaanse kaas en witte truffel


- Secreto van Iberico varken met gerookte rettich, zwarte knoflook en miso


- Champagne crèmesorbet van Ruinard rosé


- Reerug met savora mosterd met koolraap en spitskool


- Sneeuwbal van kokosijs met tropische vruchten


Parkstrasse 1


38440 Wolfsburg


0049 5361 606023


restaurant-aqua.com


TIM RAUE

Menu 6 gangen, 168 euro


- Crème van gerookte sprot met kaviaar, yuzu en klaverzuring


- Zeewolf met truffel, Thaise waterspinazie met vissaus en chilipeper, hazelnoten, crème van eekhoorntjesbrood


- Krokante langoustine met wasabi, vinaigrette van wortel en mango, vissaus en gefrituurde groene rijst


- Peking eend: krokant borstvlees, wafel met vijfkruidenpoeder en eendenjus; soep met wintermeloen, hart, tong en maag; terrine van eendenlever met augurk en gember


- Dry aged rundersukade met watermeloen, kokosnoot-koriandercrème en groene peper; rolletje van gepekelde rundertong met tartaar, vinaigrette van watermeloen en groene peper


- Abrikozensorbet met passievrucht, bros van chocolade, Madagaskar peper en basilicum


Rudi Dutschke Strasse 26


10969 Berlijn


0049 30 25937930


tim-raue.com


VENDôME

Lunchmenu, 170 euro


- Gegrilde coquille gelakt met miso, topinamboer, beukenzwammetjes en vinaigrette van lavasplant


- Mascarpone in ravioli van geleerd tomaatsap, tomaatschuim, met zwarte truffel en balsamico


- Lamellen en wang van kabeljauw in saus van Tafelspitz (gekookt rundvlees) met mierik, bloemkool, mosterdzaad en 'kaviaar' van denneolie


- Weidelam uit de Müritz met citroengnocchi en octopus


- Pudding met smaak van rogge en jeneverbes, chocoladegranité en zelfgemaakt sap van bessen en kruiden


Kadettenstrasse


51429 Bergisch Gladbach


0049 2204 42-0


schlossbensberg.com


VICTOR'S GOURMET-RESTAURANT

Voyage Culinaire, 210 euro


- Japanse groententuin


- Geelvinmakreel met algen en zwarte knoflook


- Coquille met oester-tapiocaparels, schuim met ras-el-hanout, krokante quinoa en mousseline met munt en koriander


- Tarbot met bloemkool en boeddha's hand (citrusvrucht)


Dimsum van melkkalf met in sake gegaarde schorseneer en truffel


- Zachte gegaard sukade en gegrilde lende van US Prime Beef met witlof en hollandaise met miso


- Structuren van rode biet met yoghurt


- Banana-split variatie


Schloßtrasse 27-29


D-66706 Perl-Nennig/Mosel


0049 686679118


victors-gourmet.de


VILLA MERTON

7 gangen, 132 euro


- Wortel van kleefkruid, kool, vinaigrette van lavas


- Topinamboer met veldsla, houtskoololie en mierik


- Lever van meerval met ui, bijvoet en wilde champignons


- Wijngaardslakken met beukennootjes, groene kool en hazelnoot


- Sot l'y laisse van kip met haverwortel, beukenkiemen, zaad van pimpernel en gepofte hanenkam


- Handkäse (kaas van zure melk) met gelei van azijn, kummelzaadjes, blad van pimpernel en croutons


- IJs van rode biet en donker bier met ingemaakte rozenknoppen en druiven


Am Leonhardsbrunn 12


60487 Frankfurt am Main


0049 69 703033


villa-merton.de


Voor meer informatie over Duitse restaurants: germany.travel/culinair

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden