Notenkraker

Bij de AVRO bracht hij klassieke muziek naar de massa. Dat werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. Nu gaat hij het Residentie Orkest opschudden.

'Natuurlijk is het ook opportunisme', zegt Roland Kieft. 'Rapper Kleine Viezerik voor een symfonieorkest: dan weet je dat mensen gaan kijken.'


De eindredacteur van de AVRO bij Radio 4 heeft het over Maestro, het televisieprogramma waarin acht bekende Nederlanders met elkaar strijden om de titel 'beste dirigent'. Toch: hij was opnieuw verbaasd dat de reacties op de eerste afleveringen zo fel zouden zijn. 'Alsof de volksgezondheid in gevaar kwam.'


KV, zoals de rapper liefkozend wordt genoemd, rijk behangen met kettingen en de mond vol zilver, op de bok voor Holland Symfonia?


Het werd smakeloos gevonden door Echte Liefhebbers van klassieke muziek. 'Die vinden: als je als programmamaker afwijkt van het dominante format van een concertregistratie van Mahler in het Concertgebouw, mag dat alleen als het de intentie is die kijkers naar een concert van Mahler in het Concertgebouw te laten gaan. Klassieke muziek puur als vermaak, dat mag niet. Niettemin hebben we een miljoen kijkers, mensen die anders zelden met klassieke muziek in aanraking komen.'


Kieft, zelf 'ongelooflijk gecharmeerd' van Kleine Viezerik, mag er graag een citaat van de componist Igor Stravinsky bij halen: 'Ik kom zo veel mensen tegen die met respect spreken over klassieke muziek, maar zo weinig die er echt van houden.'


Kieft bedoelt ermee: 'Klassieke muziek heeft voor veel mensen een streng imago. Er is lef voor nodig om naar een klassiek concert te gaan. Om te beginnen: wat trek je aan? Als je eenmaal in de zaal zit: hoe gedraag je je als je buurman liever heeft dat je stikt dan dat je hoest? Wanneer mag je applaudisseren? En kun je na afloop gewoon zeggen dat je hebt genoten, als iedereen om je heen het heeft over het toucher van de pianist en hoe mooi de klankkleur van de blazers ingebed was in het orkest?'


Op 1 januari wordt Roland Kieft (52) artistiek directeur van het Residentie Orkest. Hij heeft dan bijna vijftien jaar inhoud gegeven aan een van de missies van de AVRO: klassieke muziek toegankelijk te maken voor een breed publiek. Ze waren bij Kieft, die dirigent was voor hij bij de omroep begon, aan het goede adres: 'Als de wereld van de klassieke muziek een ballotage-achtige dynamiek heeft, komt de rebel in mij naar boven.'


Van hem mogen de deuren zo ver mogelijk open. 'Het mag allemaal minder wit en minder senior. Dat betekent niet dat je alles moet nivelleren, maar dat je zo veel mogelijk doelgroepen bedient. We laten een masterclass dirigeren door Mariss Jansons, maar ook Maestro. De Tiende van Tijl, maar ook het Festival Oude Muziek.'


Met het eerste programma dat hij voor de omroep maakte, schudde hij de lakens flink op. Hij haalde voor het Edison Gala in 2003 regisseur Marc Pos binnen, van het RTL-programma Idols. 'Daarvan werd schande gesproken. Terwijl het er prachtig uitzag, met al die toeters en bellen, en er eindelijk mensen keken.'


Drie jaar later, nog zo'n betwiste beslissing: Maartje van Weegen die het radioprogramma De Klassieken ging presenteren. 'Ik heb de mail bewaard die de Vereniging van Literaire Vertalers stuurde. Collectief geschokt waren ze. Maar met Maartje haalden we wel de allerhoogste luistercijfers op Radio 4.'


Zijn laatste 'kindje' is het radioprogramma Virus, opgenomen in de hal van de Rotterdamse Schouwburg en gepresenteerd door onder anderen Giel Beelen en Art Rooijakkers. Kijk er niet van op als daar Lee Towers met een strijkkwartet optreedt, of de Orgelvreters een eigentijdse versie van Piazzolla's Libertango spelen.


Hoe ver kun je de grenzen van klassieke muziek oprekken?

'Ver. Er wordt altijd gezegd dat jonge mensen niet meer van klassieke muziek houden. Maar de belangstelling voor bijzondere muziek is niet verdwenen, je moet alleen andere programmavormen vinden. Jonge mensen vallen voor muziek waar een mentaliteit uit spreekt. Ze vallen voor echtheid. Die vinden ze in klassiek, maar ook in jazz, wereldmuziek, of in filmmuziek. Voor die jonge generatie is het heel gewoon om die genres te vermengen.'


In 2008 was hij voorzitter van de adviescommissie klassieke muziek van het Fonds Podiumkunsten. Ruim voordat toenmalig staatssecretaris Zijlstra van Cultuur het zei, vond hij: 'De klassieke muziekwereld is te veel in zichzelf gekeerd. Het is te veel van collega's voor collega's geworden. Een rijk muziekleven kan zich alleen ontwikkelen als er intensief gebruik van wordt gemaakt.'


Inmiddels staat bij elk orkest het bereiken van een groter publiek voorop. Was dat gebeurd zonder de bezuinigingen van Zijlstra?

'Misschien niet, er werd niet veel urgentie gevoeld om te veranderen. Er zal de komende jaren een shakeout plaatsvinden waarbij de orkesten die in staat zijn zichzelf van binnenuit te vernieuwen, de grootste kans hebben te overleven.'


Zijn 'eigen' Residentie Orkest kreeg onlangs van de gemeente Den Haag te horen het jaarlijks met bijna 2 miljoen minder subsidie te moeten stellen. Die klap kwam hard aan.


De laatste dirigent, Neeme Järvi, was internationaal gewaardeerd, maar op leeftijd en niet vernieuwend. De gastdirigenten waren niet verrassend, de programmering vaak voorspelbaar.

'Ik ken de kritiek. Ja, orkesten moeten van een museale instelling een creatief bedrijf worden. We moeten de relatie met het publiek herstellen, daartoe ben je verplicht als je subsidie krijgt.'


Toen Jan Willem de Vriend een keer als gastdirigent voor het Residentie Orkest stond en naar de concertmeester keek, dacht hij: zal ik een stretcher halen? Hij ervoer geen gedrevenheid. U wel?

'Als ik niet de overtuiging had dat de urgentie om weer vooraan te staan door de mensen in het orkest wordt gevoeld, had ik nooit ja gezegd op deze functie. En het orkest kan nog steeds heel goed spelen.'


Een moeilijker begin is haast niet denkbaar. Niet alleen zit het (kleinere) orkest vanaf 2014 zonder gebouw (in 2018 is het nieuwe Spuiforum pas af), er is na de pensionering van Järvi ook nog geen nieuwe dirigent aangetrokken. Kieft: 'Je kunt het ook omdraaien: vanaf nu kan het alleen maar beter gaan.'


Kieft ziet ook al het eerste lichtpuntje: dat de Raad van Cultuur onlangs positief heeft gereageerd op de veranderingen bij het Residentie Orkest. 'Uit het beleidsplan en de keuze voor mij als artistiek directeur sprak volgens de Raad een gezonde visie op de toekomst.'


Hoe die eruit gaat zien? 'De focus wordt Den Haag en de metropool Den Haag. We gaan het publiek opzoeken in hun natuurlijke omgeving. Het is fantastisch dat het Spuiforum er komt, maar we kunnen de komende jaren het jonge, geëngageerde publiek ook in het Paard van Troje bedienen, de meer verhalende concerten in het theater doen, we kunnen wellicht naar het Kurhaus.'


Heeft u ook al een dirigent op het oog?

'Je zult begrijpen: een internationaal gerespecteerde dirigent, maar op leeftijd, ligt voor mij nu niet voor de hand.'


Het achterste van zijn tong kan hij niet laten zien. 'Eerst maar eens het beleidsplan handen en voeten geven.' Wat hij wel al weet: Mahler en Bruckner zullen ze veel minder spelen. 'Daarvoor is straks qua bezetting maar beperkt ruimte. We richten ons op romantiek en 20ste en 21ste eeuw, het Rotterdams Philharmonisch zal in Den Haag de late romantiek voor zijn rekening nemen.'


Net als bij de AVRO zal Kieft verder in formats gaan denken. Net zoals bij Virus wil hij nieuw gecomponeerde klassieke muziek ook gaan combineren met andere actuele muziek, zoals pop en jazz en wereldmuziek. 'Daarnaast gaan we veel meer aan randprogrammering doen. Alleen maar een concert geven is niet voldoende, je moet de mensen uitleggen wat ze gaan horen, je moet storyteller worden. Met state-of-the-art videoschermen in de zaal, met een levendig voorprogramma in de foyer met dirigent of orkest.'


Laatst was hij op een verjaardag. Grappig, zegt hij: 'Een paar jaar geleden was de boekenbon nog het standaardcadeau. Nu is daar de bon voor de sauna bijgekomen.'


Hij wil maar zeggen: 'De samenleving is ingrijpend veranderd. Ons publiek ook. We moeten niet alleen concurreren met andere orkesten. We moeten ook het wellnesscentrum verslaan.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden