Nostalgie is: gedachten aan vroeger, gestript van het gedoe van toen

Ik liep laatst door de gangen van een middelbare school, ergens in het oosten van het land. Ik zou een lezing geven aan 5-vwo en het was lang geleden dat ik voor het laatst in een school was geweest. Terwijl we langs de mediatheek liepen, de aula door, trappen op en af, dacht ik aan dingen waar ik jaren niet aan had gedacht.

Een tussenuur hebben. Je passer vergeten. Anderen horen praten terwijl je op de wc zit. S.O., verassings-S.O., proefwerk, proefwerkwéék. Grote pauze, kleine pauze, eerste bel, tweede bel. Te laat-briefje halen. De gang op moeten. Stiekem op tafel tekenen. AA Drink drinken.

Ja, dacht ik: dit is hoe school voelt. Niet alleen deze school. Alle scholen. Want schoolgebouwen kennen een universele essentie, zoals vliegvelden en ziekenhuizen dat ook hebben. Ben je op een vliegveld, dan ben je op alle vliegvelden waar je ooit eerder geweest bent. Ben je in een willekeurig schoolgebouw, dan ben je terug in je eigen school. Soms is het verleden geen verhaal, maar een gevoel.

Een goed gevoel, in dit geval; de schoolsfeer beïnvloedde m'n gemoed buitengewoon positief. En terwijl ik voor de klas stond, mijn blik langs 5-vwo liet glijden, vroeg ik me af wie deze tieners waren. Wat ze deden wanneer ze niet in dit lokaal zaten, hoe hun thuissituaties in elkaar staken, welke series ze keken, welke boeken ze lazen, wie er populair was en wie juist helemaal niet, en wat ze wilden worden, later. Ondertussen groeide mijn verlangen om naast ze te komen zitten. 'Kon ik maar terug naar school', verzuchtte ik toen de les voorbij was: 'De vijfde nog eens overdoen.'

Later, in de auto naar huis, besefte ik pas hoe vreemd deze opmerking was geweest.

Waarom zou ik terug naar school willen? Zó leuk was mijn eigen middelbareschooltijd niet. Ik was vaak moe. Altijd bang dat ik een proefwerk zou verpesten, dat de jongens me zouden uitschelden, dat de meisjes me zouden negeren, dat die pukkel op mijn kin zou doorzetten. Ja, ik bewandelde de gymnasiumgangen even onrustig als onzeker. Dus waarom genereerde mijn bezoek aan 5-vwo toch vooral weemoed en vertedering?

Het had ongetwijfeld met nostalgie te maken. Nostalgie is immers: gedachten aan vroeger, gestript van het gedoe van toen. En gedoe is er altijd. Op ieder moment in ons leven zijn er deadlines, taken, pijntjes, kwaaltjes, schulden, stress, sluimerende ruzies, slepende conflicten, vergeefse verlangens, wroeging om vroeger en zorgen om later. Nostalgie doet ons dat allemaal vergeten. Het is een slijpmachine, die onze herinneringen bewerkt of het ruwe diamanten zijn: grillige hoekjes worden afgeschaafd en het oppervlak opgepoetst, tot ons verleden dermate schittert dat het iets begeerlijks lijkt.

Zoiets moest mij, die middag bij 5-vwo, zijn overkomen. Zó overvallen door nostalgie was ik, dat ik de vijfde klas nog eens over wilde doen.

Maar, bedacht ik achteraf, er was nog iets dat meespeelde.

Het was de húidige 'ik' die terugwilde. Een ik die een stuk minder onzeker was dan de ik die op de middelbare school zat. Een belangstellende buitenstaander, bovendien. Ja, ik bekeek die 5-vwo-klas van vanmiddag met geïnteresseerde distantie. Zoals ik ook met geïnteresseerde distantie naar mijn eigen middelbareschooltijd kijk. Ze zeggen dan wel: ouder worden is jezelf leren kennen. Maar misschien is ouder worden vooral afstand nemen. Tot jezelf, de dingen die je hebt gedaan, de jaren die je achter je laat.

In die zin heeft nostalgie waarschijnlijk een evolutionaire functie. Kijken we al te kritisch terug op ons eigen leven, fluistert nostalgie ons vlug in: 'Och kijk nou toch, het was enig!' Dat houdt ons rustig. Want werkt als een verdovingsmiddel, een natuurlijk opium tegen de pijn van het verleden. Zo is nostalgie ook honorarium: een beloning voor het alsmaar dapper doorleven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.