vijf vragen verschoningsrecht

NOS-journalist gegijzeld op bevel van de rechter − mag dat?

NOS-verslaggever Robert Bas is op bevel van de rechter-commissaris in Rotterdam in gijzeling genomen omdat hij niet bereid is als getuige vragen te beantwoorden in een strafzaak. Is de onafhankelijkheid van de journalistiek in het geding? 

Bij een schietpartij in de Dokkummerstraat in Berkel en Rodenrijs is een 44-jarige man om het leven gekomen. Reanimatiepogingen door hulpverleners waren tevergeefs. Beeld ANP

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Waarom wil Robert Bas geen vragen beantwoorden?

De NOS-journalist ontdekte dat gesprekken tussen hem en een bron door justitie zijn afgeluisterd. De gesprekken gingen over de ‘vergismoord’ in 2014 in Berkel en Rodenrijs, waarbij niet het beoogde doelwit, maar ggz-directeur Rob Zweekhorst werd geliquideerd.

De afgeluisterde gesprekken tussen de journalist en zijn bron zijn door de recherche uitgeschreven en aan het strafdossier toegevoegd. Een rechter gelastte eerder dit jaar dat Robert Bas moest komen getuigen. Tijdens die zitting weigerde de journalist ‘om principiële en juridische redenen’ vragen te beantwoorden: hij wil zijn bronnen en zichzelf niet in gevaar brengen. Bas beriep zich daarbij op zijn journalistieke verschoningsrecht en daarmee op de wet Bronbescherming in Strafzaken, die 1 oktober 2018 van kracht werd. Die wet komt erop neer dat journalisten als getuige in een strafzaak geen vragen hoeven te beantwoorden over de identiteit van een bron. Normaal gesproken is een getuige verplicht vragen te beantwoorden.

Het is aan de rechter om te bepalen of het beroep op bronbescherming terecht is of niet. Die kan ook beslissen dat het beroep op bronbescherming terecht is, maar dat het algemeen belang zwaarder weegt.

Waarom vindt de rechter-commissaris gijzeling van de NOS-journalist gerechtvaardigd?

Omdat de gestelde vragen aan de NOS-journalist niet raken aan de identiteit van de bron; de procespartijen willen Bas vragen stellen over informatie die is uitgewisseld. De informatie is volgens de rechter geen reden om te zwijgen. De identiteit van de bron is bekend, stelt de rechter-commissaris, en de Nederlandse Wet Bronbescherming beperkt zich slechts tot onthulling van een bron. Daarom zou Bas het recht op bronbescherming niet toekomen. 

Gijzeling van een journalist is volgens een aanwijzing van het Openbaar Ministerie gerechtvaardigd in excessieve situaties, bijvoorbeeld als er sprake is van ernstige feiten waarop volgens de wet een celstraf van 12 jaar of meer staat. In deze strafzaak gaat het om een verdachte die opdracht zou hebben gegeven tot een liquidatie, waarbij bovendien iemand is doodgeschoten die niets met de drugsoorlog te maken had. 

Uit het bevel tot gijzelneming van Robert Bas is af te leiden dat voor de rechter-commissaris het maatschappelijk belang zwaarder weegt dan de argumenten van de journalist.

Wat is dan het probleem van de gijzeling?

Bij eerdere gijzelingen van journalisten door justitie heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) de Nederlandse rechter op de vingers getikt. Op grond van artikel 10 van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens heeft een journalist het recht om zijn bronnen te beschermen, en is het overheden in beginsel niet toegestaan daarop een inbreuk te maken. Het Europees Hof kent aan ‘bronbescherming’ bovendien een ruimere betekenis toe dan de Nederlandse wet – het gaat ook om de omstandigheden waaronder de journalist informatie verkrijgt en de inhoud van die informatie.

Eerder heeft de rechter dus over getuige Bas geoordeeld dat de inhoud van de informatie die de journalist van zijn bron kreeg in deze zaak geen reden is om te zwijgen. Die informatie is namelijk opgenomen in de ‘tapverslagen’ van de recherche. 

Wat vindt Robert Bas daar zelf van?

Zijn advocaat, Frank van Ardenne, stelt dat die verkregen informatie wel degelijk een rol speelt. Want, zegt hij, als die informatie geen rol speelt, hoeven er ook geen vragen over te worden gesteld. 

Dat is de juridische inhoud van het conflict. Daarnaast, stelt de advocaat, heeft de rechter-commissaris niet toegelicht (‘gemotiveerd’) welke omstandigheden het ‘dwingend noodzakelijk’ maken − zoals de aanwijzing van het OM voorschrijft − om de journalist te gijzelen. Volgens de advocaat zijn niet alle alternatieven toegepast, zoals het horen van de bron zelf.

Wat gebeurt er nu met Robert Bas?

Na de zitting, donderdag, heeft de rechter-commissaris de parketpolitie bevolen de journalist te gijzelen. Hij is naar een politiebureau gebracht en van daaruit in een Huis van Bewaring geplaatst. Vrijdagmiddag buigen drie rechters zich over de vraag of de rechter-commissaris Robert Bas terecht heeft laten insluiten, en als dat het geval is, hoe lang dat moet duren.

Verscheidene Kamerleden drongen er donderdag bij minister Ferdinand Grapperhaus van Justitie op aan ‘zo snel mogelijk’ uit te leggen waarom de NOS-journalist werd gegijzeld. De journalistenvakbond NVJ stelt dat de gijzeling een aantasting is van de journalistiek. Journalisten demonstreren vrijdag bij de rechtbank in Rotterdam, en eisen de vrijlating van Robert Bas.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden