Normbesef uit de hals van een fles wijn

DE cassière bij Albert Heijn slaat alle boodschapppen in het winkelwagentje aan, maar vergeet die ene fles huiswijn. 'Dan ga je terug naar de kassa', lacht de tachtigjarige katholieke mevrouw Van Boxtel-Witlox de lach der vanzelfsprekendheid....

De burger van vandaag, zoveel is duidelijk, houdt er zo z'n eigen moraal op na. Gij zult niet stelen, zoals het zevende gebod in de Bijbel luidt, is voor nog slechts een enkeling een absolute norm. De meeste mensen rommelen wat met de moraal. Een van de geïnterviewden meent zich te herinneren dat het tweede gebod luidt: Gij zult niet drinken.

Klagen over de moraal van tegenwoordig is van alle tijden. Maar het gebrek aan gemeenschappelijke opvattingen baart dezer dagen wel opmerkelijk veel politici en zichzelf als braaf beschouwende burgers zorgen. In de media breken allerhande commentatoren zich het hoofd over de vraag of de uiteenlopende gedragscodes de samenhang in de samenleving en de eenheid van de natie niet gevaarlijk ondermijnen.

Als de individualisering uitmondt in een sociale jungle waarin het 'ieder voor zich is en God voor ons allen', dan heeft de emancipatie eerder ellende gebracht dan het beoogde feest van de bevrijding.

Professor H. van Gunsteren, hoogleraar politieke theorieën en rechtsfilosofie aan de Rijksuniversiteit Leiden, is in dit debat een uitzondering. Drie jaar geleden schreef hij voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) een rapport over 'eigentijds burgerschap', dat handelde over de vermeende maatschappelijke desintegratie.

De gedachte dat mensen zonder dwingende instituties als Kerk of Vaderland er meteen een potje van maken, is volgens hem onjuist en overdreven. En strikt genomen is dat met de Tien Geboden al begonnen. 'Kijk nou eens naar het begin van de wereld, zoals in de bijbel opgetekend. Een Mozes die met zijn stenen tafelen de berg af komt rennen en ze stukslaat op het gouden kalf, waartoe het volk nota bene democratisch heeft besloten. Of Esau, die het eerstgeboorte-recht voor een bord linzen aan Jacob verkwanselt. Vanaf het begin staat het menselijk verkeer bol van gesjacher.'

Voor afgenomen burgerzin vond hij in het rapport geen bewijzen. Met het moraaldebat, jaren geleden ingezet door toenmalig justitie-minister Hirsch Ballin, ex-premier Lubbers en onderwijs-minister Ritzen, heeft Van Gunsteren derhalve weinig affiniteit. Tegenwoordig vertoont dat debat volgens hem zelfs akelige nationalistische trekjes.

Hij is het hartgrondig oneens met Paul Scheffer, NRC Handelsblad-columnist en voormalig medewerker van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, die beweerde dat een samenleving niet zou kunnen overleven zonder minima moralia. Een these die dankbaar werd overgenomen door VVD-leider Bolkestein. 'Vreselijk vind ik zulke praat. Want er is niet één moraal, er zijn er vele. Scheffer heeft die stelling nodig voor zijn PvdA en voor de afgedwongen solidariteit die zijn partij wil.'

Er is wel moraal nodig, zegt hij, maar geen eenheid: 'Botsende opvattingen zijn juist vruchtbaar voor een samenleving.' Maar dat maakt de roep om méér moraal niet minder begrijpelijk. 'Meer en meer mensen hebben het gevoel dat de aardschollen waarop we staan aan het schuiven zijn', schreef hij in het wetenschappelijk jaarboek Radar. 'De constitutie, waarbinnen zich normale politiek voltrekt, is zelf inzet van politiek geworden. Ook in het imaginaire, in onze voorstelling, zijn veranderingen traceerbaar.'

Het 'piramide-denken', met een van bovenaf gedicteerde logica, heeft zijn tijd gehad. De situatie van de afgelopen honderd jaar, met een gedisciplineerde en godvrezende bevolking, is 'een historische uitzondering'. Burgers zijn tegenwoordig veel 'naakter' op elkaar aangewezen en moeten op het gebied van 'zingeving, oriëntatie en betrouwbare ontdekkingen' het zelf proberen uit te zoeken.

Is dat niet te veel gevraagd? Van Gunsteren meent van niet. En die wijsheid reikt verder dan de Leidse collegezalen, zegt hij. In de Amsterdamse metro kwamen twee agressieve jongelui op hem af onder het motto: 'jij hoort hier niet'. De professor beschouwde dat niet als bewijs voor een losgeslagen, bandeloze maatschappij. Meer als een opdracht. 'Je moet met zulke gedragingen leren omgaan. Of je het leuk vindt of niet: dat is de opdracht die de samenleving op dit moment aan je stelt.'

Mensen als Scheffer willen, vindt hij, dit soort aanvaringen wegredeneren door de consensus te prediken. 'We hebben na zoveel godsdienstoorlogen eindelijk en met veel moeite vrijheid van religie geregeld. Nu hebben we vrijheid van moraal. Dat betekent niet dat alles mag, maar wel véél. De inzet van burgerschap is niet om mensen gelijk te maken, maar om pluraliteit te organiseren. Om te leren hoe we met het hinderlijk of verrassend anders zijn van mensen moeten omgaan.' In een publieke ruimte als de metro verdwijnt het publieke als niemand zich aan de regels houdt. 'Maar als iedereen zich op een voorgeschreven wijze moet gedragen, schaf je het in wezen ook af.'

Maar toch. Agressievelingen in de metro eens duchtig de les lezen lijkt een minder academische, toepasselijker aanpak van het probleem. De juiste moraal mogen we het van Van Gunsteren echter niet noemen. 'Het is natuurlijk prima dat men door meer controle in de publieke ruimte de veiligheid in bijvoorbeeld de metro vergroot. Maar het is een illusie dat je de junk, de maatschappelijke verschoppeling of dissident met een preek tot ander gedrag zou kunnen bewegen.'

Een samenleving vol brave borsten die de biobak zonder morren buiten zetten en nooit harder dan 50 kilometer per uur rijden, lijkt hem bovendien een gruwel. 'Getver, dan krijg je een sekte! Vergeet niet dat het christendom in essentie wortelt in de verschoppeling.' De zelf in gereformeerde traditie, dus volop met bijbelse verhalen opgegroeide professor laat zien dat die vol afwijkingen op de moraal zitten.

'Neem het verhaal over de verloren zoon die jaren geen poot heeft uitgestoken, maar voor wie bij thuiskomst een feestmaal wordt aangericht. Dat heeft niets met rechtvaardigheid te maken of met de tien geboden. Dit is een verhaal dat daar vèr overheen gaat. Mensen hebben juist verhalen nodig om de afwijking een plaats te geven.'

Mensen zijn op zoek naar verhalen, naar contexten in een veranderende samenleving die hun gedrag vorm en zin geven. 'Ik zie het ook bij mijn studenten. Ik moet ze vastigheid geven. Elke week een paper schrijven, dat is het beste.'

Net als zij kijkt hij naar The Bold and the Beautiful. Geen soap die een voorbeeldige moraal biedt. 'Ook dat bewijst dat mensen niet op zoek zijn naar gewone moraal. De meeste dingen doen en weten ze vanzelf. Je geeft een kind geen steen, maar brood. Maar een plaats geven aan afwijkend gedrag, daar hebben mensen een verbeelde werkelijkheid voor nodig. En beter een slecht verhaal, denk ik maar, dan geen verhaal.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.