Noriega was listig, excentriek en extreem gewelddadig

'El Man', zo liet de Panamese dictator Manuel Antonio Noriega zich op het hoogtepunt van zijn macht noemen. Zijn initialen moesten volstaan. Maar achter zijn rug werd de sterke man van het Midden-Amerikaanse land 'de ananas' genoemd, een minder vleiende verwijzing naar zijn pokdalige gezicht.

Noriega in 1985. Beeld epa

Dat was het hoofd dat de wereld begin 1990 aanstaarde boven een bordje van de US Marshalls, nadat Noriega door de Amerikanen gevangen was genomen en was overgevlogen naar Miami. Daar moest hij voor de rechter verschijnen op beschuldiging van drugssmokkel en het witwassen van crimineel geld. Vonnis: veertig jaar cel.

Noriega beschouwde zijn arrestatie als verraad en niet helemaal ten onrechte. Al sinds de jaren zestig werkte Noriega nauw samen met de Amerikanen. Als chef van de geheime dienst onder de Panamese dictator Omar Torrijos onderhield Noriega contacten met de Amerikaanse CIA. In de jaren zeventig stond hij zelfs een paar jaar officieel op de loonlijst van de Amerikaanse inlichtingendienst.

Eigenwijze stroman

Op de middelbare school droomde Noriega ervan psychiater en president van Panama te worden, maar tot een medische opleiding kwam het niet. In plaats daarvan koos Noriega voor een militaire loopbaan. Hij kreeg zijn opleiding op de School of the America's in de Panama Kanaal Zone, die berucht werd als een kweekschool voor autoritaire leiders, zoals de Argentijnse juntaleider Galtieri en de Guatemalteekse dictator Ríos Montt.

Na de dood van Torrijos, die in 1981 bij een vliegtuigongeluk omkwam, zag Noriega zijn kans schoon en bombardeerde hij zichzelf tot bevelhebber van de Panamese strijdkrachten en daarmee tot sterke man van Panama. De Amerikanen beschouwden hem als een handige bondgenoot in een tijd dat linkse bewegingen overal in Latijns-Amerika oprukten. Dat de man met het ananashoofd tegenstanders van zijn bewind liet opsluiten, martelen of vermoorden, daarvoor sloten zij hun ogen. Koste wat kost moest worden voorkomen dat het land met het strategische Panamakanaal met het rode virus zou worden besmet.

Op deze foto uit oktober 1989 zwaait Noriega bij het verlaten van zijn hoofdkwartier naar zijn aanhangers. Dit is vlak nadat hij een couppoging heeft overleefd. Beeld afp

Noriega had zijn eigen kijk op de samenwerking met de Amerikanen. Hij hielp de regering-Reagan geld en wapens door te sluizen naar rechtse rebellen, maar tegelijkertijd verkocht hij Panamese paspoorten waarmee Cubaanse spionnen vrijelijk konden rondreizen.

Gaandeweg veranderde Panama zich tot een narcostaatje. Noriega knoopte nauwe banden aan met de Colombiaanse drugskartels en leende zijn land uit als doorvoerhaven voor cocaïne en drugswinsten. De generaal zelf hield er honderden miljoenen aan over en begon zich steeds excentrieker en gewelddadiger te gedragen. Een van zijn slachtoffers was Hugo Spadafora, een linkse activist die hem van banden met de drugsmaffia beschuldigde. Zijn onthoofde lichaam werd later bij de grens met Costa Rica teruggevonden.

Aanhangers van Noriega worden eind 1989 gearresteerd nadat Noriega zelf was gevlucht in de ambassade van het Vaticaan. Beeld afp

'Geen stap terug!'

In 1986 probeerde Noriega nog een wit voetje bij de Amerikanen te halen. Hij bood Oliver North, een medewerker van president Reagan, aan leiders van de linkse Sandinisten in Nicaragua uit de weg te ruimen. Maar van die plannen kwam niets door het uitlekken van het Iran-contra-schandaal, waarbij de CIA opbrengsten van geheime wapenverkopen aan Iran doorsluisde naar de rebellen die tegen de Sandinisten streden.

Eind jaren tachtig raakte het geduld van Washington op. Noriega werd in de VS aangeklaagd voor drugssmokkel. Ook in eigen land werd de roep om zijn aftreden steeds luider, maar de generaal weigerde op te stappen. Op massabijeenkomsten bezwoer hij zijn aanhangers: 'Geen stap terug!' Na een schietincident waarbij een Amerikaanse soldaat omkwam besloot president Bush eind 1989 het leger op Noriega af te sturen. Ruim 27 duizend Amerikaanse militairen vielen Panama binnen, maar Noriega wist te ontkomen naar de ambassade van het Vaticaan.

Noriega in Florida, 1990. Beeld epa

Om hem daar weg te pesten bestookten de Amerikanen het gebouw dagenlang met een hels kabaal van heavy metal-muziek, totdat zijn gastheren er genoeg van kregen en Noriega zich op 3 januari 1990 overgaf aan de Amerikanen. Die vlogen hem meteen over naar Florida, waar hij in 1992 veroordeeld werd tot veertig jaar cel, later omgezet in dertig jaar.

In zijn memoires schreef Noriega later dat president Bush zich tegen hem had gekeerd omdat hij had geweigerd mee te werken aan het ten val brengen van het Sandinistische bewind in Nicaragua. Ook zou hij de School of the America's, volgens hem een 'kweekschool voor dictators', opdracht hebben gegeven de deuren te sluiten.

In 1990 wordt Noriega geëscorteerd naar een vliegtuig nadat hij zich had overgegeven aan de Amerikanen. Beeld afp

Gevangeniscarrousel

In 2007 wilden de VS hem wegens goed gedrag vervroegd vrijlaten, maar dat liep spaak doordat er een Frans uitleveringsverzoek op de mat viel. Het werd het begin van een nieuwe tocht langs gevangenissen. In 2010 leverden de VS Noriega uit aan Frankrijk, waar hij zeven jaar celstraf kreeg wegens het witwassen van drugsgeld. Het jaar daarop leverde Parijs hem uit aan Panama, waar de voormalige dictator de cel in moest wegens corruptie en het liquideren van politieke tegenstanders.

Begin dit jaar werd hij naar een ziekenhuis gebracht nadat er een goedaardig gezwel in zijn hersenen was ontdekt, maar na de operatie traden complicaties op die hem uiteindelijk fataal werden. 'Met de dood van Manuel Noriega komt er een eind aan een hoofdstuk in onze geschiedenis', concludeerde president Juan Carlos Varela.

Noriega begint aan zijn drie maanden durende huisarrest in de woning van zijn dochter, in januari 2017. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden