Noorwegen toont zijn harde kant

Breivik krijgt de zwaarste straf mogelijk, en wordt dan snel de rechtszaal uitgeleid.

OSLO - Als een kleine jongen wordt Anders Behring Breivik om 17.30 uur weggestuurd door de Noorse rechter Wenche Elizabeth Arntzen. De triomfantelijke glimlach van 's ochtends, toen hij onder het oog van de wereldpers de door hem gewenste gevangenisstraf kreeg opgelegd, is verdwenen. De rechter kapt Breivik af als hij na enkele tot haar gesproken zinnen het woord wil richten tot zijn rechtse medemilitanten, waar ook ter wereld.


'U antwoordt alleen mij', zegt Arntzen afgemeten. 'Uw advocaat krijgt nu het woord.' Nadat die heeft laten weten dat zijn cliënt niet tegen het vonnis in beroep gaat, wordt Breivik snel de rechtszaal uitgevoerd.


De nabestaanden en overlevenden van Breiviks aanslagen op 22 juli 2011 omhelzen elkaar. Ze zijn opgelucht dat de rechts-extremistische terrorist niet ontoerekeningsvatbaar is verklaard, zoals de openbaar aanklagers hadden geëist. 'Wij hoopten op gevangenisstraf', zegt Christine Bjelland, woordvoerder van een groep ouders die kinderen verloor bij Breiviks schietpartij op het eiland Utoya. 'Breivik wordt gestraft voor zijn gruweldaden. Hij krijgt de zwaarste straf die mogelijk is in Noorwegen.'


Ook voorzitter Eskil Pedersen van de zwaargetroffen AUF, de jongerenafdeling van de regerende Arbeiderspartij, reageert opgelucht. 'Dit vonnis maakt het makkelijker om de bladzijde om te slaan.' Pedersen was een doelwit van Breivik, zo vertelde deze later aan de politie, maar kon vluchten van Utoya, waar Breivik 69 jonge deelnemers aan het AUF-zomerkamp doodschoot.


Het vonnis gaat in tegen de Noorse traditie dat bij twijfel over de geestesgesteldheid van de verdachte in diens voordeel wordt beslist. In het geval van Breivik was hij dan ontoerekeningsvatbaar verklaard, omdat er twee compleet tegenovergestelde psychiatrische rapporten over hem lagen. Een eerste duo psychiaters concludeerde dat hij ontoerekeningsvatbaar was. Een tweede team oordeelde dat hij aan persoonlijkheidsstoornissen lijdt, maar toch toerekeningsvatbaar is.


Om twijfel weg te nemen, had de Noorse rechtbank niet alleen het tweede rapport over Breivik besteld, maar hem ook drie weken lang laten observeren in de gevangenis. Op basis daarvan en op basis van verklaringen van deskundigen, acht de rechtbank bewezen dat Breivik schuldig is aan terroristische activiteiten en moord met voorbedachte rade.


Rechter Arntzen maakt op minutieuze wijze gehakt van het eerste psychiatrisch rapport en stelt dat Breiviks extreme politieke ideeën niet als 'psychotische wanen' kunnen worden gezien. Ze trekt ook in twijfel dat Breivik zijn complexe aanslagen had kunnen uitvoeren als hij psychotisch was geweest.Arntzen zegt dat er 'verschillende conclusies waren getrokken op basis van dezelfde waarnemingen'. Ze concludeert dat er geen reden was af te wijken van de 'erkende criteria voor psychose'.


De openbaar aanklagers gaan niet in beroep. Opvallend is dat de rechtbank het eens is met een van de belangrijkste redenen van de aanklagers om Breivik juist ontoerekeningsvatbaar te laten verklaren: Breivik zou zijn rechts-militante netwerk Knights Templar hebben verzonnen. Ook de rechters geloven niet dat het netwerk bestaat, maar verklaren Breivik toch toerekeningsvatbaar.


Uit het vonnis blijkt nogmaals hoe wreed en berekenend Breivik te werk ging. Diverse overlevenden hebben getuigd dat hij hen probeerde weg te lokken door zich voor te doen als een politieman die hen kwam redden. Ook schreeuwde hij volgens sommigen van vreugde bij het afvuren van zijn schoten.


Het lijkt erop dat rechter Arntzen nog een appeltje te schillen had met Breivik. Op de tweede procesdag negeerde hij afspraken om een half uur te spreken en praatte hij meer dan een uur over de rechts-extremistische motieven voor zijn aanslagen. Arntzen liet dat toen tandenknarsend toe, omdat Breivik had gedreigd zijn medewerking aan het proces anders in te trekken.


Gisteren was van die machtspositie niets meer over. Ook Noorwegen, geroemd om zijn menswaardige rechtsgang en gevangenissen, leek Arntzen te denken, heeft zijn grenzen.


Kans is 'levensgroot' dat Breivik nooit meer vrijkomt

Anders Behring Breivik is vrijdag door de rechtbank in Oslo veroordeeld voor terroristische daden en moord met voorbedachte rade. Geen van de partijen gaat in beroep. Hij krijgt 21 jaar gevangenisstraf, de maximumstraf in Noorwegen. Breivik mag na tien jaar elk jaar om vrijspraak vragen. De verwachting is dat dit elke keer wordt afgewezen.


De rechter heeft de 33-jarige Breivik ook 21 jaar 'preventieve detentie' opgelegd. Als Breivik na 21 jaar nog steeds een gevaar vormt voor de samenleving, kan zijn gevangenisstraf telkens met vijf jaar worden verlengd. Rechter Arne Lyng zei dat hij de kans hierop levensgroot acht.'Hij heeft steeds gezegd geweld een acceptabel middel te vinden om een politiek doel te bereiken. Wij achten het onmogelijk dat de tijd hierin verandering brengt. Als hij vrijkomt, is hij 53 jaar. Dan bestaat nog steeds de democratische en multiculturele samenleving waartegen hij vecht.'


Breivik liet op 22 juli 2011 een bom afgaan bij het regeringsgebouw in Oslo. Daarbij kwamen 8 mensen om. Daarna reed hij naar het eiland Utoya, waar hij 69 jongeren doodschoot die deelnamen aan een zomerkamp van de jongerenafdeling van de regerende Arbeiderspartij.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden