Noordse schilders niet bang voor mierzoete pasteltinten

Overijssel heeft iets met Letland. Een 'jumelage' - wat een duur woord is voor vriendschapsband. Die werd ruim twintig jaar geleden bekrachtigd, maar stoelt op een rijk verleden: al sinds de veertiende eeuw heeft Zwolle connecties met Riga, beide behorend tot het verbond der Hanzesteden....

Van onze verslaggeefster Truus Ruiter

Nadat (Hanzestad) Deventer in 1991 de primeur had met een overzicht van hedendaagse Letse kunst, pakt Zwolle de promotie van de Letse kunstenaars nu wel zeer grondig aan. Met een kleine driehonderd werken presenteert het Stedelijk Museum in Zwolle een overzicht dat representatief wil zijn voor de ontwikkelingen in de Letse kunst in de twintigste eeuw.

Die ontwikkelingen mogen gerust stormachtig heten voor een land dat pas eind negentiende-eeuw iets van een nationaal bewustzijn ontwikkelde, nadat het wisselend onder Duitse, Zweedse en Russische heerschappij had geleefd. Pas in 1905 kreeg Riga een museum voor eigentijdse kunst - het eerste überhaupt in een Baltische staat.

De titel Letland, verrassende kunst uit de 20e eeuw is slim. Want wat moeten we ons voorstellen bij kunst uit Letland? De grote verrassing is dat kunst uit Letland over het algemeen niet zo sterk verschilt van de ons bekende Westerse kunst, maar in een aantal individuele gevallen toch weer wel.

Alle grote stromingen, van impressionisme en kubisme tot expressionisme, blijkt zijn Letse vertegenwoordigers te hebben, maar er zijn ook Letse kunstenaars die binnen geen enkele -isme vallen - wat natuurlijk ook wel geldt voor veel West-Europese kunstenaars.

Iemand als Janis Pauluks (1906-1984) bijvoorbeeld, trok zich terug uit het openbare leven om geen hinder te hebben van de Russische dwingelandij. Zijn schilderijen hield hij voor zichzelf - pas in de jaren zeventig kwam hij er mee naar buiten, en maakte diepe indruk.

In Zwolle hangt van hem een winterlandschap uit 1955, dat die onvergelijkbare, typische grijze, koude Noordse sfeer oproept. Ook het portret Felicita in zwart (1947-'48) is bijzonder, alsof Pauluks in zijn isolement de schilderkunst opnieuw uitvond, inclusief het gebruik van de penseel.

Een belangrijke naam in de Letse kunstgeschiedenis is die van Vilhelms Purvitis (1872-1945). Hij was een begenadigd schilder, die uitblonk in het uitbeelden van sneeuw en doceerde aan de Kunstacademie van St. Petersburg. Hij richtte de Letse Kunstacademie op, waar hij ook als professor aan verbonden was. Bovendien was hij van 1919 tot 1940 directeur van het Stedelijk Museum in Liga. Onder zijn leiding groeide het aandeel Letse schilderijen in de collectie van tien naar zeshonderd werken.

Purvis kwam tragisch aan zijn einde: zoals zovelen vluchtte hij in 1944 voor het Sovjet-regime, maar stierf een jaar later in Duitsland. Van de drieduizend werken die hij in veiligheid wilde brengen, is er geen een meer teruggevonden. In het Letse Staatsmuseum was nog wel een honderdtal schilderijen van hem achtergebleven: het enige wat van Purvitis is bewaard.

In Zwolle hangen vijf landschappen van hem, waaronder Berken (1907), in een fijnzinnig realisme dat bij een ander werk van hem (Lente) qua kleurgebruik bijna kitsch is. Het is goed om je te realiseren dat de Noordse schilders in een ander licht leven en daarom een ander palet hanteren, niet terugschrikken voor mierzoete pasteltinten.

In het pand aan de Zwolse Blijmarkt, waar tot januari 2001 Museum de Stadshof was gevestigd, hangt kunst van ná 1991 - het jaar waarop Letland (opnieuw) onafhankelijk werd. Hier ligt het zwaartepunt van de tentoonstelling, ook artistiek gezien. Hier wordt de pure schilderkunst bezongen, zoals die afgelopen decennia door jonge kunstenaars is herontdekt.

Dageraad in de stad (1988) van Helena Heinrihsone is zo'n vitaal schilderij: een tafereel van zes honden in een straat in felle kleuren, vol beweging. Ook Prinses Gundega (1986) van Aija Zarina is meesterlijk: in grasgroen en signaalrood, harmonieus en toch onbezonnen.

Het is veel wat er in De Stadshof hangt, bijna teveel. Zaal na zaal het ene statement na het andere: de hedendaagse Letse kunstenaar is een internationale kunstenaar, zoveel wordt in één keer duidelijk. Een Letse zangeres won dit voorjaar het Eurovisie Songfestival - menig beeldende kunstenaar uit Letland gaat binnenkort ook doorbreken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden