Reportage

Noord-Ieren voelen zich het kind van de Brexit-rekening

De Noord-Ieren hebben het zwaar nu de Brexit een feit is. De nieuwe handelsbarrières van EU leiden tot allerlei praktische – en dure – problemen. Maar voor het pro-Britse volksdeel is de emotionele pijn erger: het ‘verraad’ van Londen snijdt door hun ziel.

Muurschildering in een unionistisch deel van Belfast. Noord-Ierland heeft een lange bloedige strijd achter de rug tussen pro-Britse unionisten en pro-Ierse nationalisten.  Beeld Carlotta Cardana
Muurschildering in een unionistisch deel van Belfast. Noord-Ierland heeft een lange bloedige strijd achter de rug tussen pro-Britse unionisten en pro-Ierse nationalisten.Beeld Carlotta Cardana

Gevraagd naar de tastbare gevolgen van het Brexit-akkoord hoeft Glenn Barragh niet lang te denken. Staand in de voortuin van zijn rijtjeswoning aan de Hopewell Crescent wijst de 42-jarige inwoner van Belfast op zijn deur. ‘Ik heb waarschijnlijk de duurste deurklink van de buurt’, zegt de Noord-Ierse unionist, zonder veel trots. ‘De leverancier had hem vorige maand voor 15 pond gekocht in Schotland, maar door alle importkosten werd-ie vijf keer zo duur. Het is een schande. Hoe zou jij een handelsbarrière vinden tussen het ene deel van Nederland en het andere?’

Later dit voorjaar bestaat Noord-Ierland, dat sinds de jaren zestig drie decennia het decor is geweest van een bloedige strijd tussen pro-Ierse nationalisten en pro-Britse unionisten (‘The Troubles’), honderd jaar. Van een feeststemming is evenwel nog weinig te merken. De straten zijn stil vanwege de lockdown, terwijl achter de deuren en de rolluiken wordt gemokt over het Noord-Ierse protocol in het Brexit-akkoord dat de Britse regering rond de kerstdagen in allerijl met Brussel heeft afgesloten. Dat komt erop neer dat Noord-Ierland in de Europese gemeenschappelijke markt blijft, waardoor er geen beladen grens nodig is tussen Ierland en Noord-Ierland. In plaats daarvan kwam er een grens op de Ierse Zee.

Hiermee had premier Boris Johnson zijn doel bereikt: Get Brexit Done. Maar voor de Noord-Ieren is dit pas het begin van de problemen. Wie van over de Ierse Zee komt aanvliegen op de naar stervoetballer George Best vernoemde luchthaven van Belfast ziet de twee grote gele hijskranen van de vermaarde scheepswerf H&W (Harland and Wolff), de plek waar de Titanic is gemaakt. In onze postindustriële tijd staan de letters voor ‘Hello and Welcome’, zeker in de ogen van de toeristische sector, die al jaren bezig is om de reputatie van Noord-Ierland (‘Ulster’ voor de unionisten) te verbeteren. Dat hartelijke welkom is er evenwel niet voor importeurs vanuit de rest van het Verenigd Koninkrijk.

null Beeld

Het vrije verkeer van personen is gebleven zoals het was, maar in de havens van Belfast en het nabijgelegen Larne worden bezoekers welkom geheten door Britse douanebeambten die de lading van vrachtwagens, busjes en zelfs personenauto’s onderzoeken, daarbij aangestuurd door Europese inspecteurs ter plekke. Dat gebeurt rigoureus. Uit officiële cijfers is gebleken dat de handel tussen Groot-Brittannië en Noord-Ierland de afgelopen maanden goed was voor 15 procent van Europese exportcertificaten, terwijl deze handel minder dan een procent van de EU-handel met de rest van de wereld beslaat.

‘Pietluttigheden’

Inmiddels gaan er in Noord-Ierland tal van verhalen over ‘pietluttigheden’ bij de import van goederen, die voor 97 procent bedoeld zijn voor binnenlands gebruik. Vrijwel dagelijks krijgen volksvertegenwoordigers klachten van particulieren en bedrijven. Zo ook Ian Paisley jr., de zoon van de befaamde dominee die bijna een halve eeuw geleden de Democratic Unionist Party (DUP) heeft opgericht. Zijn kantoor in Ballymena, de hoofdstad van een landelijke en nogal gelovige streek die wel ‘Paisley country’ wordt genoemd, hangt vol spotprenten van bekende politici. Maar onbedoeld absurdistisch zijn de grensverhalen.

‘Een aannemer uit Antrim’, vertelt Paisley, ‘was stomverbaasd toen een douanier de graafmachine die hij uit Schotland had laten komen tegenhield, omdat er wat Schotse aarde aan de wielen zat en er voor de import van aarde een speciaal certificaat nodig is. Uiteindelijk werden als noodoplossing de wielen schoon gespoten.’ Tragischer is het verhaal van een vrouw uit het Engelse Essex die begin januari naar Antrim verhuisde om dichter bij haar moeder te wonen. Aan de grens werd haar huisraad tegengehouden en teruggestuurd naar Engeland. Enkele dagen later overleed haar moeder. Paisley toont de excuusbrief die minister Michael Gove aan de vrouw schreef.

Een deel van de ‘Peace Wall’ in Belfast, die overwegend unionistische wijken van nationalistische buurten scheidt.  Beeld Carlotta Cardana
Een deel van de ‘Peace Wall’ in Belfast, die overwegend unionistische wijken van nationalistische buurten scheidt.Beeld Carlotta Cardana

De grootste moeite heeft Paisley, die als peuter door zijn vader was gedoopt in de Waddenzee, niet met de EU maar met Westminster. ‘Wij Noordieren zijn onder de bus gegooid door Boris Johnson. Op ons eigen partijcongres had hij beloofd Noord-Ierland niet te laten vallen en in het Lagerhuis beloofde hij dat er nooit grensformaliteiten zouden komen.’ Ironisch detail: Ballymena was de geboorteplaats van de Boris Bus, de rode dubbeldekker die Johnson als burgemeester van Londen ha geïntroduceerd. Paisley: ‘Nu heeft hij ervoor gezorgd dat ik vreemdeling ben in eigen land.’

Engels nationalisme

De 54-jarige Paisley maakt zich zorgen over de koers van de machthebbers in Westminster. ‘Theresa May benadrukte dat ze de leider was van de Conservative and Unionist Party, maar Johnson en de zijnen lijken dat tweede deel te zijn vergeten. Wat we zien is de opkomst van een Engels nationalisme. De Conservatieve Partij is een Engelse partij aan het worden.’ Hij wijst daarnaast op het groeiende nationalisme in Wales en Schotland. Net als de Noord-Ieren lijken ook de Schotse vissers bij het sluiten van het Brexit-akkoord voor de Boris Bus te zijn gegooid.

Eerder deze maand stelde een politiefunctionaris in Belfast dat het alleen aan de lockdown te danken is dat de onvrede over de zeegrens nog niet tot openlijke protesten heeft geleid. Wel werden er in Belfast en Larne dreigementen aan het adres van douanebeambten op muren gekalkt, met als gevolg dat die tijdelijk het werk neerlegden. In verband met de graffiti zijn twee twintigers aangehouden. In het pro-Britse Oost-Belfast paradeerde een groep gemaskerde unionisten door de straten, om een signaal af te geven, net zoals de muurschilderingen van paramilitaire groeperingen dat doen.

In Shankill, de unionistische enclave in het pro-Ierse westen van de hoofdstad, heeft Barragh, de man met de kostbare deurklink, zorgen die verder reiken dan prijsverhogingen, handelsbelemmeringen en lege schappen in de winkels. ‘Onze Britsheid is beetje bij beetje aan het verdwijnen. De Union Jack wappert niet meer elke dag op het stadhuis. Ook de vreugdevuren die elk jaar in juli worden aangestoken zijn minder dan vroeger. Er is minder plek voor door alle nieuwbouw.’ Hij spreekt de hoop uit dat de Oranjemarsen, de jaarlijkse zomerparade van de unionisten, de komende zomer ondanks de coronacrisis gewoon kunnen doorgaan. ‘Alles komt tegelijk. Brexit, corona.’

Wat hem vooral lijkt dwars te zitten is de vermeende voorkeursbehandeling van het pro-Ierse volksdeel. ‘De EU luistert alleen maar naar wat de Ieren en de pro-Ierse nationalisten willen. Er mocht per se geen grens komen op het Ierse vasteland uit angst voor IRA-aanslagen. En wat denk je? Die grens is er nu toch. Als ik naar Ierland wil rijden, word ik vanwege de lockdown tegengehouden door de Ierse politie. Naar ons unionisten luistert niemand, totdat het geweld terugkomt. Ik hoop van niet, we hebben hier genoeg te verstouwen gehad. Ik hoor nog steeds de klap van de aanslag op de viswinkel aan de Shankill Road. Dat was begin jaren negentig’.

Stap naar Ierse eenwording

De unionisten zien het Noord-Ierse protocol als een nieuwe stap naar de Ierse eenwording, de droom van het pro-Ierse deel van de Noord-Ierse bevolking. Er zijn grote praktische vragen bij dit eeuwige verlangen, bijvoorbeeld of Dublin wel bereid is om Noord-Ierland erbij te nemen. Niet alleen zit het land dan met een miljoen opstandige unionisten opgescheept, met hun verering van Queen Elizabeth en King Billy (de koosnaam van Willem van Oranje die in de 17de eeuw over Engeland en Ierland regeerde), maar ook met een enorme financiële afrekening. Voor de regering in Londen is Noord-Ierland, waar driekwart van de bevolking direct of indirect afhankelijk is van de staat, een kostenpost.

Het ‘zeegrensverraad’ heeft geleid tot een hergroepering aan unionistische zijde. De gematigde UUP, de regerende DUP en de ultra-conservatieve Traditional Unionist Voice trekken nu samen op tegen het Noord-Ierse protocol. Dat gebeurt onder leiding van voormalig UUP-leider David Trimble, die samen met John Hume de Nobelprijs kreeg voor zijn rol bij de Goede Vrijdagakkoorden en nu in het Britse Hogerhuis zit, en Sammy Wilson, de Brexit-woordvoerder van de DUP in het Britse Lagerhuis. Ze zijn van plan om een rechtszaak aan te spannen als de regering-Johnson geen actie onderneemt.

De haven van Larne, bij Belfast. Goederen die hier vanuit Schotland aankomen, gelden ineens als buitenlandse import.  Beeld Carlotta Cardana
De haven van Larne, bij Belfast. Goederen die hier vanuit Schotland aankomen, gelden ineens als buitenlandse import.Beeld Carlotta Cardana

Moeren uit Rusland

In Larne, het havenstadje dat hij in het Lagerhuis vertegenwoordigt, spreekt Wilson honderduit over zijn onvrede over het protocol. Net als zijn collega Paisley komt hij met talrijke voorbeelden van in zijn ogen overbodige controles. ‘De baas van een plaatselijke fabriek, Caterpillar, vertelde me dat hij moeren in Rusland koopt, omdat dat in de EU praktisch onmogelijk is geworden. Het protocol is volgens ons in strijd met zowel the Acts of Union (de regelgeving die vrijhandel binnen het Verenigd Koninkrijk garandeert, red.) als met de Goede Vrijdag-vredesakkoorden.’

Johnson onderkent het ongenoegen. Michael Gove is inmiddels vervangen door David Frost. De voormalige Brexit-onderhandelaar mag nu oplossingen bedenken voor de vooruitgeschoven problemen, zoals de visserij, de status van de Londense City en Noord-Ierland. Tevens heeft de premier het plan geopperd een tunnel te bouwen van de Schotse kust naar Noord-Ierland, die zou moeten uitkomen in Larne. ‘Dat lost de handelsproblemen niet op’, zegt Wilson, ‘maar het is symbolisch belangrijk. Al moet ik het eerst zien. Weet je waarom de zon nooit onderging in het Britse Wereldrijk? Omdat God een Engelsman niet vertrouwt in het donker.’

De vraag rijst waarom de DUP überhaupt voor de Brexit was, in de wetenschap dat er problemen van zouden komen en dat de meerderheid van de Noord-Ieren tegen is. Maar Wilson heeft geen spijt. ‘De landsgrens is altijd een schijnprobleem geweest. Er zijn manieren om een harde grens te voorkomen, zoals controles bij bedrijven zelf. Neem Diageo. Dat vervoert al jaren Guinness en Baileys over de grens. Hoewel Ierland en Noord-Ierland verschillende accijnzen hebben, vinden er amper controles plaats. Geen bedrijf neemt namelijk het risico op boetes en reputatieschade. Maar pragmatisme heeft plaatsgemaakt voor machtspolitiek.’

Nog meer handelsregels

Er is haast geboden bij het zoeken naar oplossingen, want op 1 april komt de huidige gedoogperiode ten einde. Daarna worden er nog meer handelsregels van kracht. Bij monde van de Slowaakse Eurocommissaris Maros Sefcovic heeft Brussel al laten weten het protocol niet te willen aanpassen en de overgangsperiode niet te zullen verlengen. De brexiteers willen dat Johnson artikel 16 activeert, een manier om het protocol in noodsituaties unilateraal op te schorten, iets wat Brussel eind januari zelf even overwoog om een eind te maken aan de export van coronavaccins van Ierland naar Noord-Ierland.

Wilson zegt maandag naar Londen terug te keren, maar niet alleen om zich bij het koor van boze brexiteers aan te sluiten. ‘Ik wil zaadjes inslaan voor mijn tuin. Nu het bestellen van Engelse goederen niet meer lukt, moet ik ze zelf maar meenemen, als een smokkelaar.’

Hoe de grens in de Ierse Zee terechtkwam

Dankzij de Brexit werd de 499 kilometer lange kronkelgrens tussen Ierland en Noord-Ierland, die honderd jaar geleden ontstond na de opdeling van het Groene Eiland, de buitengrens van de Europese Unie. Omdat de Britse regering voor een harde Brexit koos, dus het verlaten van zowel de gemeenschappelijke markt als de douaneunie, moest er een oplossing komen.

Grensposten op het eiland instellen was om meerdere redenen onmogelijk. Ten eerste zijn er te veel grensovergangen en lopen wegen soms parallel aan de grens (wie inhaalt komt in een ander land terecht). Belangrijker was de vrees dat IRA-terrorisme zou oplaaien bij het installeren van slagbomen. Bovendien was in de vredesakkoorden van 1998 vastgelegd dat er een belemmeringen zouden komen tussen beide Ierlanden. Het Britse voorstel om er een onzichtbare grens van te maken en controles bij bedrijven uit te voeren werd door Brussel afgeschoten. Uiteindelijk bleef een optie over om de ‘integriteit van de Europese gemeenschappelijke markt’ te garanderen: een grens tussen Groot-Brittannië en Noord-Ierland in de Ierse Zee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden