Nooit meer strafpleiten in een 'McDonald's-cultuur'

Twintig jaar lang was Jan Sjöcrona een succesvol advocaat. Maar hij voelt zich niet langer thuis in het 'rechtsbedrijf': het politieonderzoek is slordig, het OM wil vooral scoren en rechters hebben geen tijd om zich in een zaak te verdiepen. 'Het eerlijke proces staat echt onder druk.'

Tom Kreling
Jan Sjöcrona met de twee paarden die hij gebruikt in zijn nieuwe werk als lifecoach en leiderschapstrainer. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Jan Sjöcrona met de twee paarden die hij gebruikt in zijn nieuwe werk als lifecoach en leiderschapstrainer.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Hij komt op een avond thuis. Jan Sjöcrona heeft zijn carrière mooi op de rit. Een bloeiende advocatenpraktijk, deeltijdhoogleraar internationaal strafrecht aan de Universiteit van Tilburg, publicaties in wetenschappelijk tijdschriften. Het is 1995 en hij heeft alle reden om tevreden te zijn. Hij stapt het huis binnen en zijn dochtertje zegt: 'Mama!'

Au. Dat was pijnlijk. Het hoogleraarschap heeft hij toen snel opgegeven. Had hij wat meer tijd voor zijn gezin. Dacht hij. Want al snel werkte hij weer 60 tot 70 uur in de week. Als hij thuiskwam, at hij wat en vertrok hij naar zijn werkkamer. Dan viel het even stil in huis. 'Ah, Jan gaat weer naar boven', voegde zijn vrouw hem toe.

Topadvocaat

Dat heeft hij nog twintig jaar volgehouden. Het leven van een topadvocaat. Nee, niet zo één die met regelmaat in televisieprogramma's aanschuift. Sjöcrona opereerde het liefst zonder aandacht, want daar zaten zijn cliënten helemaal niet op te wachten. Hij stond de hoge bankiers bij, de topmanagers, bestuursvoorzitters en ondernemers die problemen met justitie hadden. De witte boorden. Beursfraudezaak Clickfonds, de boekhoudfraude bij Ahold, de Nederlandse oliemiljardair John Deuss die verdacht werd van illegaal bankieren en witwassen, dat werk.

Recent heeft Jan Sjöcrona (59) de zaak grondiger aangepakt. Hij is klaar. Dit keer sneuvelde geen bijbaan, maar zijn echte werk. Dit keer vroeg zijn vrouw zich af wat voor zin het nog had om onder één dak te wonen. 'Ik was meestal fysiek niet aanwezig en anders geestelijk niet.' De toga gaat de kast in, voorgoed. Dit jaar zal hij zich laten uitschrijven als advocaat.

Hij zit in de televisiekamer van zijn huis. In de kast dvd's met Scandinavische misdaadseries, oude videobanden van mister Bean en de hele collectie van James Bond. Er staan een bank en een fauteuil. Daar zit Sjöcrona in. Sloffen, spijkerbroek, geruite bloes en vest. De ex-advocaat is een rustige prater, lijkt elk woord te wegen en sluit veel zinnen af met een kleine glimlach.

'McDonald's-cultuur'

Hier ontvangt hij sinds kort cliënten, als lifecoach en leiderschapstrainer. Soms neemt hij ze mee naar z'n twee paarden en gebruikt hij deze dieren voor een sessie. De voormalig topadvocaat wil niet 'afgeserveerd worden als een paardenfluisteraar'. Ja, hij kent de term, maar kan er niks mee. 'Het klinkt zo vaag. Hier is niks wazigs aan, het gaat om inzicht in paarden.'

Wat dat precies inhoudt, gaat hij uitleggen. Eerst vertelt hij over zijn carrière, hoe die gelopen is. En waarom hij nu gestopt is. Dat is een verhaal over de constante druk om te presteren. Maar ook over het strafrecht, dat volgens hem lijdt aan wat hij 'de McDonald's-cultuur' noemt.

De carrière van Sjöcrona had ook anders kunnen lopen. Twee keer meldde hij zich na zijn studie rechten aan voor de opleiding om rechter of officier van justitie te worden. Beide keren werd hij afgewezen. De eerste keer was hij te jong. De twee keer zakte hij vanwege zijn taalgebruik in de test. Hij begreep er niets van. Hij vond zichzelf iemand met een alleraardigst taalgebruik. Daarom vroeg hij een gesprek aan met de psycholoog die de test had uitgevoerd. 'Het bleek dat ik gestruikeld was over een oefening met zinnen waarin woorden waren weggelaten. Die moest je invullen binnen een bepaalde tijd.' Daar had hij te lang over gedaan.

Die afwijzing gaf hem eigenlijk een soort voldoening. 'Ik denk eerst grondig na over alle opties en zet niet zomaar iets op papier. Ik ben een soort beeldhouwer als het om het vormen van zinnen gaat.' Maar ja, dat paste blijkbaar niet. Vonnissen moeten snel geschreven worden. Massaproductie. 'Moet je nagaan. Dertig jaar geleden al. En veel beter is het er niet op geworden.'

Grote zaak

Dus werd hij advocaat. Toen hij begon, nam hij zich een aantal dingen voor. Hij wilde een eigen kantoor, want in een organisatie onder een baas werken was niks voor hem. Hij zou keihard gaan werken en wilde daar goed aan verdienen. 'Ik wilde een prettige auto rijden, een paar keer per jaar op vakantie en aangenaam wonen.' Alles of niets. Monomaan? 'Half werk bestaat voor mij niet.'

Een van de eerste grote strafzaken die hij kreeg, was de oorlogsmisdadenzaak van Marinus de Rijke, een oud Kapo-gevangene die moest toezien op andere gevangen in Kamp Erica bij Ommen. Hij werd verdacht van het mishandelen van iemand in het kamp, die daardoor gestorven zou zijn. Sjöcrona ging naar het NIOD om de zaak voor te bereiden. 'Alle administratie van het kamp lag daar, dankzij de Duitse Pünktlichkeit, zeg maar.' Wat bleek: de man die De Rijke vermoord zou hebben, was allang weg uit het kamp toen zijn cliënt er zat. Er volgde vrijspraak voor zijn cliënt. Mooi. Maar Sjöcrona vond het onbegrijpelijk dat dit ontlastende materiaal niet in het dossier zat. 'Dat hadden die rechercheurs toch moeten verzamelen?'

Het probleem is volgens Sjöcrona dat het geen incident is, de slechte kwaliteit van het onderzoek in strafzaken. Hij noemt de Schiedammer parkmoord, de zaak-Lucia de B. 'In Nederland gaat een officier van justitie veel te veel af op het resultaat van het onderzoek, maar dat wordt vaak uitgevoerd door mensen die onvoldoende gekwalificeerd zijn.' Natuurlijk zijn er ook goede rechercheurs, zegt hij, maar ze zijn een stuk lager opgeleid dan officieren van justitie, rechters en advocaten. 'Ze staan wel aan de basis van een onderzoek. Ze zijn lang niet altijd in staat om genuanceerd te denken.' Dit noemt hij de 'McDonald's-cultuur'. 'Snel en hapklaar gepresenteerd, maar de kwaliteit die je op je bord krijgt, is niet best.'

Huisarts

Hij stond een keer een huisarts bij die verdacht werd van moord op een oude vrouw. De arts had de 'bedlegerige en aan ouderdomskwalen lijdende' vrouw slaapmiddelen gegeven via pleisters. De vrouw overleed en werd begraven. Tijden later - 'de vrouw lag al jaren onder de grond en het lichaam was vergaan' - werd de huisarts opgepakt. De kinderen van de overleden vrouw hadden aangifte gedaan. De vermogende vrouw was voor haar dood getrouwd geweest met haar behandelend chirurg die na haar overlijden haar erfenis kreeg. 'Dat vonden de kinderen niet leuk.' En de huisarts? 'Die wist van die hele erfeniskwestie niet eens af.'

Sjöcrona trommelde in de rechtszaak allerlei hoogleraren op die vervolgens konden aantonen dat er geen causaal verband was tussen de medicijnen en haar dood. 'De zaak is volledig terecht geseponeerd. Toch is de man heel lang geknakt geweest. Hij is nooit meer volledig aan de bak gekomen. En dat is dus begonnen met een onderzoek waarvan de kwaliteit dramatisch was.'

Als de voormalig strafpleiter hier over praat, begint hij zich op te winden. Hij vertelt hoe het strafrecht is veranderd. Hoe hij vroeger in stilte kon opereren en zijn cliënten buiten de pers kon houden en een schikking kon treffen met het OM. 'Maar een zaak in stilte afdoen is er niet meer bij. Bij het OM willen ze laten zien dat ze resultaat boeken. Het signaal geven dat met hen niet te spotten valt.' Hij is even stil. Dat dit nogal cynisch klinkt? Hij lacht. 'Zo is het ook bedoeld.' Hij gaat nog even door en vist een oud nummer van een advocatenblad uit een stapel tijdschriften. Op de voorkant staat een grote foto van advocaat generaal Miranda de Meijer. 'Ik denk dat we het goed doen', staat er onder. Een klein grijns. 'Ik denk dat ze dat ook echt denkt.'

Maar ja, eerst krijgen die officieren van justitie de dossiers 'op McDonald's-niveau'. 'Niet zelden is het onderzoek van onvoldoende kwaliteit.' Vervolgens liggen die enorme stapels ordners voor de rechtbank. 'En daar gaat de budgetteringsgesel weer overheen. Er is geen tijd voor diepgravend inhoudelijk onderzoek. Rechters lezen niet alle dossiers. Ze verdelen ze.' Onbegrijpelijk vindt hij dat. 'Ik wil een dossier helemaal in de vingers hebben. Hoe kun je oordelen over iemand als je de zaak niet door en door kent? Het eerlijke proces staat echt onder druk.'

Goed, daar heeft hij dus niet meer mee te maken.

null Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Zweden

Hij heeft zijn leven omgegooid. Dat het anders moest, besloot hij in het najaar van 2012. Hij zat in hun tweede huis, in Zweden, zijn geboorteland, ongeveer 80 kilometer buiten Stockholm. Hij moest met een aannemer praten die het huis verbouwde. Het huis was een puinzooi. Overal verfblikken. Matrassen op de grond, plastic over de stoelen. Hij zat niet lekker in zijn vel. De spanning was thuis opgelopen. 'Het zou niet lang meer goed gaan.'

Op internet deed hij een persoonlijkheidstest. Er kwam onder meer uit dat zijn hoogste waarde eigenlijk harmonie is. In het voorjaar van 2013 bezocht hij in Londen een seminar van Tony Robbins, een bekende Amerikaanse motivatiecoach. Hij steekt een dvd-box omhoog, waarop een glimlachende man te zien is met behoorlijk witte tanden. Hij moet toegeven dat hij in het begin ook behoorlijk sceptisch was. Maar in Londen besloot hij te veranderen.

Het heeft hem geholpen zijn leven weer in balans te krijgen, zegt hij. 'Ik heb jarenlang in mijn hoofd geleefd. Ik ben nu bezig met een soort ontdekkingsreis naar mezelf.' Ja, hij heeft genoten van zijn werk als advocaat. De mooiste rechtszaken, een prachtkantoor, interessante cliënten. 'De stoeipartijen waren vaak een intellectueel genot. Als ik had gewonnen, was ik toch maar mooi slimmer geweest dan de rest. Maar eigenlijk ben ik geen vechter. Terwijl mijn baan bestond bij de gratie van het knokken, wat ik jaren met overtuiging heb gedaan. Maar echte harmonie in mijzelf was er niet. En thuis ontbrak die ook.' Het is een harde conclusie. Maar eigenlijk heeft hij zich meer dan twintig jaar lang een houding aangemeten.

'Rechtsbedrijf'

Hij helpt nu anderen uit het 'rechtsbedrijf', zoals hij het noemt. 'Ik ken het werk, herken de situaties, weet welke ballen ze in de lucht moeten houden. Slechte balans tussen werk en privé in de queeste naar meer zaken, roem en geld en resultaat voor de cliënt.' Daarbij gebruikt hij soms zijn twee paarden, een merrie en een ruin. Hij wil mensen inzicht in zichzelf geven. 'Ik probeer ze te laten zien wat ze eigenlijk al weten over zichzelf.' Paarden helpen daarbij, zegt hij, ze voelen volgens hem feilloos mensen aan.

Donderdagochtend, twee dagen later. Sjöcrona heeft zijn auto geparkeerd aan de rand van een weiland, in de bossen bij Zeist. De zon schijnt. Hij pakt een wit plastic tasje met winterpenen uit zijn grijze terreinwagen en snijdt er met een zakmes twee in stukjes. Die stopt hij in zijn jaszak. Met twee emmers met een laagje haver loopt hij naar zijn paarden. Als hij bij het hek staat, duwt één wit paard zijn hoofd onstuimig links en rechts in de nek van Sjöcrona. Een echte Spanjaard, zeg hij, terwijl hij het dier even over zijn nek wrijft. 'Een PRE, voor de kenner: Pura Raza Española, een raspaard.'

Sjöcrona wurmt zich door het hek. Hij gaat laten zien hoe hij met zijn paarden communiceert. Natural horseman-ship. Waar het volgens hem om gaat, is de psychologie van een paard begrijpen, de kuddedynamiek, hoe paarden reageren op lichaamstaal en energie van mensen. Hij loopt naar een van zijn paarden toe, legt een hand op haar rug - 'ik maak contact' - en gaat dan achter het paard staan. Hij leunt tegen het dier, dat het rustig ondergaat. Vervolgens 'verplaatst' hij zonder iets te zeggen het paard. Een handgebaar en even diep inademen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden