Nooit meer hokje m/v hoeven aankruisen

Transgenders vragen om aanpassingen in samenleving

Een man die vrouw wordt of een vrouw man: alla. Maar het grootste deel van de transgenders is niet in een man/vrouwhokje in te delen. Voor de transgender die tussen de seksen in zit, is weinig begrip.

Foto /

Het 3-jarige kind in de trein had haar al een tijdje onderzoekend gadegeslagen en besloot toch maar de stoute schoenen aan te trekken. 'Ik ben een meisje', zei het kind. 'BeyonG Veldkamp lacht smakelijk als ze eraan terug denkt. 'Ik ben transgender, antwoordde ik. Ja, haar moeder had heel wat uit te leggen.'

BeyonG, een samenstelling van 'beyond' en Gino, Veldkamps vroegere naam. 'En natuurlijk een verwijzing naar Beyoncé, my role model', zegt ze vanachter haar bureau bij het kantoor van COC Nederland, de belangenorganisatie voor onder andere transgenders, waar ze werkt.

Veldkamp heeft een zachte, maar zware stem en wie goed kijkt, ziet een waas van stoppels op haar gezicht. En toch is zij een zij, in haar kledingkeus en in haar doen en laten. Ze koos er niet voor zich te laten opereren, maar ze slikt wel vrouwelijke hormonen. Dat kan nog wel eens tot verwarring leiden bij argeloze treinreizigers of in de sportschool. Daar krijgt ze in de mannenkleedkamer scheve blikken, maar in de vrouwenkleedkamer óók.

Op de vraag hoe ze omschreven wil worden in dit stuk, geeft Veldkamp 'haar' en 'zij' aan. Maar het liefst zou ze helemaal niet in een hokje geplaatst worden. 'Je kunt een vagina hebben, of tien, maar dat gaat me niet méér vrouw maken dan ik nu ben. Ik ben ook niet honderd procent vrouw, ik ben transgendervrouw. Zo ben ik geboren.'

'Ertussenin' zijn, is voor Veldkamp geen fase of modegril. 'Ik word dagelijks aangestaard en nageroepen en er zijn mensen die schietbewegingen naar me maken. Waarom moet mij dit overkomen, dacht ik als ik weer eens huilend thuis kwam. Maar ik heb geen keus. Ik ben gewoon zo.'

Herboren

Het bekende beeld is dat van de transgender 'in het verkeerde lichaam'. Denk aan Caitlyn Jenner die als 'herboren' vrouw glamoureus op de cover van Vanity Fair poseerde of aan Raffi Freedman-Gurspan, de eerste transgender werkzaam in het Witte Huis. Vrouwen die als jongetje in de wieg lagen, maar nu op en top vrouw zijn.

Toch is dat niet het volledige plaatje, verre van zelfs. Het grootste deel van de transgenders in Nederland is helemaal niet in een man/vrouwhokje in te delen, en wil dit ook niet. De meesten voelen zich noch compleet man, noch compleet vrouw zo blijkt uit onderzoek gepubliceerd in het Tijdschrift voor Seksuologie. Laat staan dat iedereen meteen (helemaal) onder het mes wil, nog afgezien van eventuele vervelende complicaties.

'Ik zie in films, documentaires en eigenlijk alle beeldvorming over transgenders steeds hetzelfde verhaal', zegt Eliza Steinbock, wetenschapper op het gebied van gender en seksualiteit aan de Universiteit Leiden. Ze analyseerde documentaires over transgenders en zag dat daarin de focus vooral op de operatie lag, die alles bij toverslag zou moeten veranderen. 'Een ongelukkig persoon krijgt op de operatietafel het ticket naar de transgenderhemel, en wordt blij in het 'juiste lichaam' wakker', zegt Steinbock. 'Dat is het beeld dat deze films telkens weer bevestigen. Bovendien geven ze ons het gevoel dat de fout in hún lichaam zit, niet in onze maatschappij. En dat we als buitenstaanders daarom weinig aan hun situatie kunnen doen.'

Onbekend maakt onbemind: er is weinig begrip voor de transgender die tussen de seksen in zit. Een man die, eenmaal getransformeerd tot vrouw, niet voor lippenstift of hoge hakken kiest, kan zelfs hulpverleners verbazen.

BeyonG Veldkamp. Foto Robin de Puy

Sterilisatie

'Iets anders dan man of vrouw past niet in ons wereldbeeld en daardoor zien we die andere groep gewoon over het hoofd', zegt Lisette Kuyper, psycholoog en onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau. Tot vorig jaar nog moest een transgender zich bijvoorbeeld laten steriliseren voor de transitie. Plasterk, voormalig minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, zette een wetswijziging in gang. 'Hij viel tijdens een overleg met het COC bijna van zijn stoel toen hij dit voor het eerst hoorde', zegt Kuyper. 'Man of vrouw is de meest basale categorisatie die de mens kan maken. En labelen, dat doen we van nature nu eenmaal graag.' Zo wil 53 procent van de bevolking graag weten of hij met een man of vrouw te maken heeft.

De roep om meer begrip en meer praktische aanpassingen voor de transgendergroep wordt steeds luider. In het buitenland zijn de eerste stappen al gezet. In sommige landen, waaronder Nepal en Nieuw-Zeeland, worden meer dan twee geslachtsaanduidingen juridisch erkend - bijvoorbeeld door een derde geslachtsoptie (de X) op het paspoort. De Universiteit van Tennessee moedigt de studenten aan bij twijfel elkaar te vragen voor welk persoonlijk voornaamwoord ze de voorkeur hebben - en zo nodig de neutrale titel 'ze' (spreek uit: zie) te gebruiken. Wie in de VS op Facebook gaat, kan kiezen uit 58 verschillende genders om zichzelf mee aan te duiden.

Aan de andere kant: waar houdt het op? Is de stroom van nieuwe gendertitels niet oneindig? Een derde (of 58ste) optie is en blijft een hokje, er zal altijd iemand zijn die erbuiten valt. Is het überhaupt mogelijk om een transgendervriendelijke wereld te creëren, met alle nuances en voorzichtigheid die daarbij horen?

Ingewikkeld

'Moet een samenleving tal van oude gewoontes overboord kieperen om het een piepklein groepje naar de zin te maken?', schreef Gerry van der List onlangs in zijn Elsevier-column. 'Hoe moet dat met sport, waaraan mannen en vrouwen in gescheiden competities deelnemen? Moet de tweedeling komen te vervallen?' En hoe om te gaan met de aanspreekvormen, moet 'mevreer' de norm worden? 'Ingewikkeld', aldus Van der List.

Niets aanpassen, stemt daarentegen ook niet iedereen tevreden. Zonder een derde genderneutraal toilet bijvoorbeeld, moeten transgenders gewoon een deur kiezen. En daar zit niet iedereen op te wachten. In de Verenigde Staten zijn er bijvoorbeeld de TERFs (trans exclusionary radical feminists), feministen die het vrouwentoilet in de naam van vrouwenrechten claimen. Vrouwen-in-wording of vrouwen die er niet als vrouw uitzien, kunnen in die wc's niet op een warm welkom rekenen. En in Missouri besloten meer dan honderd middelbare scholieren de klas uit te stormen, uit protest tegen het gebruik van het meisjetoilet door hun medestudent - en transgender - Lila Perry.

Ook de kwestie van juridische registratie is geen makkelijke. 'Mag je allemaal een X op je paspoort of zijn het medici die dit bepalen, zoals nu het geval is in Nederland? Dat laatste kan een hoop problemen met zich meebrengen', meent Marjolein van den Brink, jurist en onderzoeker aan de Universiteit Utrecht. 'Het is paternalistisch en pijnlijk om dokters te laten bepalen of je wel bent wat je je voelt', zegt ze. 'Bovendien scheer je een groep in dat geval over één kam en prop je ze in een derde hokje. En dat is wéér een hokje. Waarom stoppen we niet gewoon met het registreren van sekse?'

Wie erop let, ziet dat er bijna altijd wordt gevraagd naar je geslacht, terwijl dit bijvoorbeeld bij commerciële bedrijven vaak compleet irrelevant is. Wil je een vergoeding voor je treinvertraging bij de NS? Kruis m/v aan. Aangeven dat je krant niet bezorgd is? Wel eerst even een hokje inkleuren. 'Het is pijnlijk om aangesproken te worden met iets dat je je niet voelt', meent ook Kuyper. 'Het zou voor transgenders op dagelijkse basis heel veel uitmaken als je niet steeds je geslacht moet opgeven.'

Sekseregistratie

Gender zou, net als ras of religie, beschouwd moeten worden als gevoelige informatie, vindt Van den Brink. Het COC en steeds meer partijen in de Tweede Kamer pleiten voor de afschaffing van genderregistratie op officiële documenten, niet in de laatste plaats omdat dit pijnlijk is voor transgenders en intersekse personen. In opdracht van het ministerie van Veiligheid en Justitie keek Van den Brink samen met collega-onderzoeker Jet Tichelaar naar verschillende mogelijkheden van sekseregistratie, waaronder het compleet weglaten van sekse op het paspoort. 'Sekse weglaten heeft niet alleen voordelen voor transgenders', meent Van den Brink. 'Waarom zou je sekse überhaupt registreren? Het legt nadruk op het idee dat er - officieel - een fundamenteel verschil bestaat tussen mannen en vrouwen dat zo belangrijk is dat we het moeten documenteren', zegt de onderzoeker. 'Registratie is bovendien een menselijke constructie, dus we kunnen er zeker weer vanaf.'

Er zouden wel, zo tekent Van den Brink aan, praktische en juridische antwoorden moeten worden gevonden voor bijvoorbeeld de manier waarop wij gevangenissen inrichten, statistisch onderzoek doen of de oproepen voor baarmoederhalskanker versturen. Op dit moment onderzoekt een team ambtenaren de verschillende mogelijkheden, maar eenvoudig wordt het niet. Van den Brink vond maar liefst 159 pagina's aan wetgeving waarin aan sekse wordt gerefereerd.

Toch twijfelt ze er niet aan dat de nadruk op sekse met de tijd zal veranderen. Nu delen mannen en vrouwen gewoon een ziekenhuiskamer, dat was in de jaren zestig ondenkbaar. Van den Brink: 'Toen mijn kind klein was, had je speciale jongens- en meisjesluiers. Totdat er met het revolutionaire idee werd geadverteerd dat je vanaf nu één soort kon kopen.'

Emancipatie

Ook Valentijn de Hingh hamert op de positieve gevolgen van minder maatschappelijke nadruk op sekse. De transvrouw, bekend geworden door de documentaire Valentijn (2007) waarin haar transitie over een tijdspanne van negen jaar werd gevolgd, 'kan niets' met het argument dat de samenleving zich niet hoeft aan te passen aan een kleine groep. 'Sekse is niet alleen voor transgenders problematisch, het speelt voor ons allemaal een grote rol. Man of vrouw, dat schept verwachtingen.'

De Hingh - schrijver en model - beseft dat ze vooral wordt geaccepteerd doordat ze er vrouwelijk uitziet. Of ze zichzelf nu ook echt helemaal vrouw voelt, is een tweede. Ze weet zelfs niet of ze in een andere maatschappij had gekozen voor een complete operatie: 'Ik voelde geen haat voor mijn lichaam, maar hoe ik naar mijn lichaam keek werd ook gevormd door hoe anderen naar mijn lichaam keken. En veel mensen zeggen: 'Als je geen vagina hebt, ben je geen vrouw'.'

'Natuurlijk mogen we onszelf blijven identificeren met onze sekse', zegt ze. 'Maar respecteer dat dan ook bij iemand die zich vrouw voelt en waar je misschien nog mannelijke trekken ziet. Ik wil toe naar een maatschappij waarin je best kunt zeggen dat je vrouw bent, maar dat dat eigenlijk niet zo belangrijk meer is.'

Het grote knelpunt is: niet iedereen wil hetzelfde. Er zijn ook transgenders die hun nieuwe sekse willen benadrukken en deze expliciet uitdragen. Zij die duidelijk man of vrouw zijn, hebben minder behoefte aan de afschaffing van sekseregistratie of betere aanspreektitels.

Valentijn de Hingh. Foto Edwin Janssen

Buiten een tegenreactie - veel mensen zullen aanpassingen gedoe en gezeur vinden - zal met een beleidswijziging niet meteen de emancipatie voltooid zijn. 'Discriminatie is ook al lang verboden', zegt Kuyper, 'maar dat wil niet zeggen dat er nooit wordt gediscrimineerd.' Moet de transgender dan maar gewoon op de tanden bijten? Kuyper: 'Dat vind ik veel te makkelijk gezegd. Transgenders staan maatschappelijk op achterstand. Zij hebben een veel moeilijker leven, een veel moeilijkere geschiedenis. Dan kun je niet zeggen: leer maar incasseren.'

Acceptatie vergroten kan ook op andere manieren. 'Als ik eigenaar was van bol.com zou ik nu een actie beginnen: wij vragen niet meer om uw aanhef als u zich registreert. Daar zit gewoon geld in én je helpt een grote groep mensen', zegt Kuyper. Ook zou er betere voorlichting moeten komen, vindt ze. 'Je kunt onderzoek doen, uitleggen dat dit een kwetsbare groep is en dit vervolgens vertalen naar beleid, maar dan kan nog steeds niemand zich voorstellen hoe het is om transgender te zijn.'

Ook BeyonG Veldkamp ziet daar heil in: 'Praat erover. Praat over je proces, praat over je hormoonbehandeling, praat over de operatie - als je die hebt gehad. Geef voorlichting op scholen.'

'In het begin kon ik kinderen met lastige vragen wel wurgen', zegt ze. 'Inmiddels besef ik dat het mij ook 24 jaar heeft gekost om te kunnen zeggen: ik ben wie ik ben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.