Nooit meer druk door een dieet: feit of illusie?

De adhd-diëten van de Eindhovense psychologe Lidy Pelsser zijn zo populair dat de wachtlijst voor onderzoek is opgelopen tot een half jaar. Ze rapporteert spectaculaire verbeteringen. Te spectaculair, vinden voedingswetenschappers.

Niet zo lang geleden was Blanca (5) een druk meisje. Zo druk dat haar ouders haar zelfs niet meer meenamen naar de supermarkt: te veel strijd, te veel stress. Ook de schoolprestaties leden eronder, Blanca kon zich niet concentreren.


Pillen en gedragstherapie zijn de bekendste manieren om adhd-klachten te lijf te gaan. Maar de ouders van Blanca probeerden iets anders. In juni begonnen ze met een onderzoekstraject bij het Pelsser RED Centrum van de Eindhovense onderzoeker Lidy Pelsser. Resultaat: Blanca was binnen vijf weken volledig klachtenvrij.


Hoe? Door voortaan varkenvlees, tarwe en yoghurt te laten staan.


Pelsser is ervan overtuigd dat adhd bij zes op de tien kinderen ontstaat door reacties op voeding. Welke voeding, varieert per kind, zegt ze. 'De een wordt druk van vanille, de ander van vis.' Die overgevoeligheid achterhaalt ze door kinderen een zeer streng dieet te laten volgen en daar gaandeweg voedingsmiddelen aan toe te voegen. In haar laatste en meest spraakmakende experiment onderzocht ze die methode bij honderd jonge kinderen met adhd. Vorig jaar publiceerde ze de resultaten in The Lancet, een van de beste medische vakbladen ter wereld.


Sinds die publicatie, en haar promotie aan de Radboud Universiteit, gaat het hard met haar op maat gemaakte dieetonderzoeken. Na Pelsser RED Centra in Eindhoven en Rotterdam, volgden Haarlem en Barneveld. Komend jaar wordt de vijfde vestiging geopend, in Nijmegen. Pelssers dieetonderzoeken zijn zo populair dat er een wachtlijst is van gemiddeld een half jaar.


Die populariteit is opmerkelijk, want onder wetenschappers is een heftige discussie losgebarsten over de betrouwbaarheid van haar onderzoek. In de databank van het Nederlands Jeugd Instituut is de methode-Pelsser - na weging door een onafhankelijke commissie - opgenomen als 'bewezen effectief'. Maar veel andere binnen- en buitenlandse experts laten weinig heel van het onderzoek van Pelsser.


De Nederlandse Academie van Voedings- wetenschappen (NAV) stuurde haar een kritische brief. Het RIVM zette zeven deskundigen bij elkaar, die in een rapport van 'ernstige tekortkomingen' reppen. The Lancet plaatste afkeurende reacties van hoogleraren uit onder meer Australië en de VS. Al die critici verbazen zich over de gebrekkige opzet van de studie en de vastberaden en verstrekkende conclusies die desondanks door Pelsser worden getrokken. 'Dat haar dieet werkt, is nog onvoldoende aangetoond', zegt voedingsepidemioloog Marianne Geleijnse (Wageningen Universiteit), 'maar ze hangt aan dat onderzoek wel een hele therapie op. Dat gaat te ver.'


De Volkskrant plaatste op een adhd-forum een oproep om ervaringen van ouders met het Pelsser-dieet te delen. Er volgden zes reacties: allemaal positief. 'Binnen twee weken zagen we een sterke verbetering van het gedrag en het welzijn van onze zoon (10).' En: 'Dit hadden we niet durven dromen!'


Hoe kan het dat ouders enthousiast zijn over een aanpak die zoveel kritiek oogst in wetenschappelijke kringen? Willen ze misschien te graag geloven in een oplossing, en Lidy Pelsser met hen? Of zijn wetenschappers te rigide in hun afwijzing?


Het onderzoek waarop Pelsser haar therapie baseert, gaat voorbij aan een cruciale wetenschappelijke basisregel, zegt Geleijnse: een betrouwbare controlegroep. De helft van de kinderen volgde een streng dieet, de andere helft kreeg slechts het advies gezond te eten en dat verschil is veel te groot voor een zuivere vergelijking. Om goed onderzoek te doen, moeten alle kinderen en hun ouders met dezelfde ongemakken te maken krijgen, zodat ze er, terecht of onterecht, van overtuigd zijn dat zij het adhd-dieet volgen.


Om het effect van een pil of een behandeling objectief vast te stellen, is het beter als patiënt en behandelaar niet weten wie de echte of de nepvariant krijgt. Maar in het onderzoek van Pelsser wisten de ouders dat hun kind het dieet volgde en ook de leerkrachten waren op de hoogte. Geleijnse: 'Zij moesten rapporteren met die wetenschap in het achterhoofd.'


Alleen de kinderarts, die de kinderen testte op de ernst van hun adhd-klachten, wist volgens Pelssers onderzoeksontwerp niet wie het dieet volgde. Maar die arts blijkt bij navraag geen neutrale scheidsrechter te zijn geweest. Tien jaar geleden al hield hij een voordracht waarin hij de relatie tussen voeding en adhd 'evident' noemde. In een e-mail laat hij bovendien weten dat hij al tijdens het Pelsser-onderzoek door de gesprekken met ouders en het testen van de kinderen 'diep overtuigd' raakte van de relatie tussen adhd-problemen en voeding. Dubieus: had hij niet juist als enige de rol van onafhankelijke beoordelaar? 'Ouders hebben zich vast dingen laten ontvallen en kinderen zullen over het zware dieet hebben geklaagd', denkt Geleijnse. 'De dieetgroep kwam bovendien vaker langs dan de controlegroep.'


Ze vermoedt dat andere zaken dan het dieet de gedragsverandering kunnen verklaren. 'Een vastomlijnd dieet draagt bij aan rust en structuur in een gezin met een adhd-kind. Ouders worden gedwongen duidelijk te zijn en krijgen zo een gevoel van controle. Kinderen zien dat hun ouders tevreden zijn en dat maakt dat zij zich weer beter gaan gedragen.' Of het dieet ook na jaren nog effectief is, blijft onduidelijk.


De methode-Pelsser als één groot placebo-effect? Pelsser reageert geïrriteerd: 'Kinderen met adhd gaan heus niet minder stuiteren alleen omdat ik tegen ouders een enthousiast verhaal houd over een dieet. En structuur is er al voldoende in deze gezinnen, anders zouden ze dit dieet überhaupt niet volhouden. Overgevoeligheid voor voeding is een belangrijke oorzaak voor adhd. Dat weet ik net zo zeker als dat de aarde rond is.'


Hangt die zekerheid wellicht samen met een financieel belang? Opmerkelijk is dat Pelsser de commerciële mogelijkheden van haar behandeling al lang geleden voorzag. In 1996, vijftien jaar voor haar promotie, begon ze een onderneming. De bedrijfsactiviteit, volgens de gegevens van de Kamer van Koophandel: 'Onderzoekspraktijk naar het verband tussen voeding en gedragsproblemen bij kinderen en volwassenen met gedragsproblemen en indien mogelijk behandeling door middel van een individueel dieet'. Voor het onderzoek dat leidt tot zo'n op maat gemaakt dieet rekent ze nu 850 euro per kind.


Het lijkt erop dat Pelsser daarmee een direct financieel belang had bij de uitkomst van haar promotie-onderzoek. Terwijl ze onder haar wetenschappelijke publicaties meer dan eens verklaart dat er geen sprake is van belangenverstrengeling. Een slager die haar eigen vlees keurt? En die dat ook nog eens verzwijgt?


Pelsser: 'Absoluut niet. Ik doe de dieetonderzoeken niet in mijn eigen belang maar in het belang van mijn patiënten. En rijk word ik er niet van, kijk om je heen.' Ze spreidt haar armen en kijkt haar werkkamer rond: een bescheiden praktijk aan huis in een Eindhovens rijtjeshuis. 'Het gaat mij niet om geld. Ik wil een cultuuromslag bewerkstelligen in de geestelijke gezondheidszorg.' Pelsser wijst op het bestaan van zes andere internationale onderzoeken die haar pleidooi ondersteunen en noemt het onvoorstelbaar dat de oorzaak van gedragsproblemen zelden bij voeding wordt gezocht. Maar een grondige bestudering leert dat ook op die onderzoeken nogal wat valt aan te merken en dat de conclusies te ver gaan.


Zelfs als haar bedoelingen goed zijn, is het vermarkten van een adhd-dieet discutabel, zegt Geleijnse. Medische behandelingen mogen pas worden toegepast als bij herhaling is aangetoond dat het om een betrouwbare en effectieve methode gaat. Maar de methode-Pelsser is nog niet voldoende door collega-wetenschappers getoetst. 'Zolang er discussie is over de betrouwbaarheid van een therapie, is het niet netjes om er winst mee te maken.' Ze vindt het ook veelzeggend dat er geen internationaal onderzoek wordt gedaan naar dit specifieke dieet. 'Als het werkt bij ruim de helft van de kinderen is dat toch een doorbraak? Waarom gaan andere onderzoekers er dan niet mee aan de slag?'


Bij adhd is een alternatief voor medicijnen van groot belang, zegt Geleijnse. 'Het gaat toch om jonge kinderen en die wil je liever zo min mogelijk medicatie geven.' Als het Pelsser-dieet dat alternatief kan bieden, zou dat geweldig zijn, zegt ze, maar dat moet dan wel eerst worden aangetoond.


Pelsser heeft zich nu tot Wageningse micro-biologen gewend om de biologische werking van haar dieet aan te tonen. Ook in het brein wil ze gedragseffecten nagaan. Als iemand drukker wordt na het eten van vis, kun je dat dan in een hersenscanner zien? 'Dit onderzoek kan ertoe leiden dat ik mijn eigen bedrijf om zeep help. Want als we het mechanisme achterhalen, dan zijn veeleisende dieetonderzoeken niet meer nodig. Dan kun je voedingsgerelateerde adhd ontdekken met een simpele bloedprik, net als een allergietest. Dat is mijn ultieme doel.'


Het verloop van het adhd-dieet

Controlefase


(maand 1)


Ernst van adhd-klachten wordt vastgesteld op basis van vragenlijsten ingevuld door de ouders en de leraar van het kind.


Onderzoeksfase (maand 2)


Kind gaat een zogeheten RED-dieet volgen. RED staat voor Restriction Elimation Diet. Het is een streng dieet waarbij kinderen heel veel voedingsproducten niet mogen eten.


Adhd-klachten verminderen? Dan door naar provocatiefase.


Adhd-klachten blijven hetzelfde? Dan is voeding waarschijnlijk niet de oorzaak van de problemen.


Provocatiefase (maand 3 en verder)


Elke week wordt één enkel nieuw voedingsproduct toegevoegd aan het dieet van het kind. Vervolgens kijken de ouders samen met de behandelaar hoe het kind hierop reageert. Wordt het plotseling veel drukker nu het bijvoorbeeld weer yoghurt mag eten? Dan wordt yoghurt geschrapt uit het dieet. Verandert er niets aan het gedrag? Dan mag het kind weer yoghurt eten. De weken erna volgen steeds nieuwe 'provocaties' in het dieet.


Voedsel voor het brein

Met suiker kweek je drukke kinderen en vette vis voorkomt een depressie. Het geloof dat voeding en psyche met elkaar te maken hebben, is wijdverbreid. Je bent wat je eet, is het idee, en dus zijn er dieetboeken tegen autisme en vermijden veel ouders snoep met kleurstoffen. Toch krijgen wetenschappers nog altijd geen vat op het onderwerp; doorslaggevend bewijs blijft uit.


De onafhankelijke Cochrane Collaboration, die medische bewijsvoering tegen het licht houdt, komt steeds weer tot dezelfde, magere, conclusies. Het gedrag van autistische kinderen verbeteren met omega 3-vetzuren? Onvoldoende bewijs. Met extra vitamine B6 dan misschien? Ook niet. Ook de kenmerken van dementie en adhd verbeteren niet met omega 3-supplementen.


Dat suiker kinderen hyperactief maakt, zit tussen de oren van de ouders, schreef het vakblad JAMA na een analyse van alle onderzoeken. Net als het idee dat kunstmatige kleur- en smaakstoffen een negatieve invloed hebben op het gedrag van kinderen: in talloze studies getest en verworpen.


Er zijn maar een paar voorbeelden waarbij het verband tussen voedsel en gedrag bewezen is. Zo is bekend dat kinderen die ontbijten, beter leren in de klas. Al klinkt dat logisch, want wie goed gevoed is, presteert beter.


Intrigerend is het onderzoek in Britse en Nederlandse gevangenissen naar het effect van voeding op agressie. Onder de gedetineerden die voedingssupplementen kregen, daalde het aantal agressie- incidenten fors. Verzuimd was alleen om voor aanvang van het onderzoek de voedingstoestand te meten. Werd door de supplementen een tekort aan voedingsstoffen hersteld en voelden de gedetineerden zich daardoor beter? Of zijn inderdaad processen in de hersenen beïnvloed? Vervolgonderzoek moet dat duidelijk maken.


Nadeel van voedingsonderzoek is dat mensen graag willen geloven in een effect en dat beïnvloedt de resultaten. Toen Britse kinderen extra omega 3-supplementen kregen, merkten de docenten geen verbetering van hun gedrag. Ouders wel. Ook de ouders van kinderen die een neppil kregen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden