Nooit kitsch

De actualiteit roept soms een universeel verhaal in herinnering, dat in de kunsten vorm kreeg. In deze rubriek aandacht voor deze ‘archetypes’ van het nieuws....

Eyjafjallajökull, een naam een kunstenaar waardig, verft hoogstpersoonlijk de avondluchten in Europa en Groot-Brittannië. De aswolk die de vulkaan op IJsland sinds anderhalve week uitspuwt, is vanaf de grond niet te zien, hoe we ook naar de hemel turen. Maar bij ondergaande zon moeten de zonnestralen over een langere afstand de asdeeltjes in de atmosfeer doorkruisen. Het gevolg: een bloedbad aan de hemel in Keijenborg, Emmeloord en Nibbixwoud, zo was de foto-oogst bijvoorbeeld op de site van RTLWeer.

En je weet het van vakanties: zodra zo’n rode zonsondergang op de foto staat, wordt het een Verkerke-poster. In gedachten verschijnt het silhouet van een paard of een naakt meisje met steil wapperhaar – het is moeilijk om niet aan de kitsch te denken die de slaapkamers van de jaren zeventig sierde.

Nee, de mooiste zonsondergangen zijn geschilderd, en de allermooiste kwamen van de Engelse schilder James Mallord William Turner (1775-1851). Die kon wegkomen met luchten als opengebarsten granaatappels of rijpe perziken – een Turner-zonsondergang (of zonsopgang, dan meestal in geel) is nooit kitsch, maar diep doorvoeld drama. De ondergang van het Avondland, de teloorgang van de Europese cultuur werd nooit dieper gevoeld dan in de luchten die Turner tussen 1815 en 1840 schilderde.

Vaak gaf de zonsondergang drama aan de gebeurtenis, zoals op ‘The Fighting Temeraire (1838) waarop een moegestreden oorlogsschip zijn laatste reis naar de werf maakt om gesloopt te worden. Soms was de lucht alleen al genoeg. Zijn woeste kleurgebruik en zijn afzondering voedden de gedachte dat Turner eigenlijk waanzinnig was.

Maar misschien was William Turner wel meer fotograaf dan schilder. Tijdens zijn meest productieve jaren vonden er drie heel grote vulkaanuitbarstingen plaats: die van de Tambora op het Indonesische eiland Soembawa in 1815, de Babuyan op de Fillipijnen in 1831 en de Cosiguina in Nicaragua in 1835. Nog jarenlang kleurde de hemel wereldwijd rood door de verspreide as in de stratosfeer.

De Tambora-aswolk veroorzaakte het beruchte ‘Jaar zonder Zomer’ in 1816, waarbij oogsten verloren gingen en de temperatuur wereldwijd kelderde. In juni vroor het nog in Engeland en er viel roze sneeuw in Zwitserland. ‘De dageraad kwam en ging/ en kwam, maar dag werd het niet’ dichtte Lord Byron dat jaar. Mary Shelley schreef naar verluidt uit verveling door het aanhoudende slechte weer haar Frankenstein.

William Turner oogstte ook. In zijn Skies Sketchbook uit die tijd noteert hij opvallend vaak gele en rode zwemen in de lucht. In de jaren dertig schilderde hij de ene dramatische zonsondergang na de andere.

Het Observatorium van Athene bestudeert sinds 2008 schilderijen van Turner en anderen zoals Rubens, Rembrandt en Hogarth om te zien hoe vulkaanuitbarstingen het klimaat hebben beïnvloed. Turner verklaarde eenvoudigweg te willen laten zien ‘ hoe iets er uitziet’ – geen romanticus, maar de ideale veldonderzoeker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden