Analyse Doofpotcultuur Vaticaan

Nooit eerder was een thema in het Vaticaan zo beladen als de toekomst van de katholieke jeugd

Het leek het Vaticaan twee jaar geleden nog zo’n goed en conventioneel onderwerp voor de bisschoppensynode van dit jaar: de toekomst van de katholieke jeugd. Maar nooit eerder was een thema in Rome zo beladen. Een nieuwe reeks van misbruikschandalen (Australië, Amerika, Chili, Duitsland) heeft het vertrouwen in de kerk en de paus naar een dieptepunt doen kelderen. Franciscus staat voor de immense taak een einde te maken aan de doofpotcultuur.

Paus Franciscus spreekt de jeugd toe tijdens de synode in het Vaticaan. Beeld AFP

Eens in de zoveel jaar vindt er in Rome een synode plaats, een kerkelijke vergadering, waarbij bisschoppen van over de hele wereld met elkaar in gesprek gaan over een specifiek thema. Het thema jeugd, waarover 266 bisschoppen, priesters en kardinalen met 34 jongeren deze maand in Rome vergaderen, leidde tot commotie. Een paar Amerikaanse bisschoppen uitten hun kritiek op de ongelukkige timing van de synode. De Nederlandse hulpbisschop Mutsearts weigerde zelfs principieel de bijeenkomst bij te wonen.

Vooraf is er onder duizenden jongeren een enquête gehouden met vragen over hun visie op de kerk. Dat resulteerde in een opmerkelijk kritisch werkdocument, waarin staat dat jongeren de kerk van nu als ‘bemoeizuchtig, vervelend en irritant’ ervaren. Zij hebben behoefte aan een instituut dat ‘gastvrij en onbevooroordeeld’ is tegenover andersdenkenden, en bovenal open en eerlijk.

De paus kwam de jongeren in de openingsspeech van de synode op 3 oktober tegemoet. ‘Ik hoop dat iedereen hier zal spreken met moed en eerlijkheid’, sprak hij. Hij bedankte de aanwezige jongeren in de zaal dat ze ‘ondanks de woeste storm’ nog steeds trouw zijn aan de kerk. Ook ageerde hij tegen het klerikalisme, de machtsspelletjes binnen de kerkelijke gelederen, die hij beschouwt als ‘het wortel van veel kwaad’. Het geloof van de jeugd, vervolgde hij, ‘mag niet worden verpletterd door onze eigen tekortkomingen, fouten en zonden’.

Hand in eigen boezem

‘Een spectaculaire speech’, vindt Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Universiteit van Tilburg. ‘De paus kaartte tegen de verwachting in direct al het misbruik in de kerk aan. Ook steekt hij de hand in eigen boezem door de klerikale zelfgenoegzaamheid aan de kaak te stellen.

‘Die kritiek ten overstaan van aanwezige bisschoppen is hoogst ongebruikelijk. Het is duidelijk dat hij écht wil dat er nu iets verandert.’

Vorige week zette de paus daar een concrete stap toe. Hij laat een ‘grondig onderzoek’ doen naar het schandaal rond de Amerikaanse ex-kardinaal Theodore McCarrick, die ondanks beschuldigingen van seksueel misbruik kon stijgen binnen de rangen van de kerk. Nooit eerder is het Vaticaans archief geraadpleegd voor een onderzoek naar de benoeming van een bisschop.

De paus staat onder grote druk. Dit jaar werden er vele nieuwe kindermisbruikschandalen onthuld, onder andere in Chili (zaterdag zette Franciscus twee Chileense bisschoppen uit hun ambt na onthullingen over misbruik), Duitsland, Australië en de Verenigde Staten. Vorige week bleek uit een onderzoek van Pew Research Center dat maar 31 procent van de Amerikaanse katholieken vindt dat de paus het goed doet. In januari was dat nog 45 procent, en in 2015 55 procent.

Zero tolerance

Op de openingsdag van de synode werd dat kelderende vertrouwen belichaamd door demonstranten. Slachtoffers van het beruchte Antonio Provolo Instituut, waar dove kinderen jarenlang door katholieke priesters en broeders zijn misbruikt, stonden buiten de muren van het Vaticaan. ‘Nu écht zero tolerance’, stond er op een bord, daarbij verwijzend naar de uitspraak die de paus ooit zelf over misbruik deed.

Maar het gevaarlijkste protest voor de paus komt uit de eigen gelederen zelf. In augustus publiceerde aartsbisschop Carlo Maria Viganò een brief waarin hij stelt dat Fransiscus al sinds 2013 wist van het misbruik door ex-kardinaal McCarrick. Sterker nog, Viganò beweert dat de paus kerkelijke sancties op McCarrick heeft verzacht en hem ook nog aan een adviserende rol binnen de Amerikaanse kerk hielp. De paus weigerde tegen een journalist in te gaan op de beschuldigingen.

Voor de Nederlandse hulpbisschop van ’s-Hertogenbosch Rob Mutsaerts was dit een belangrijke reden om de huidige synode niet bij te wonen. ‘Ik schrok van de brief van Viganò. Ik had nooit gedacht dat ik de paus zou bekritiseren, maar inmiddels zijn de zaken bij mij aan het kantelen gebracht. Als het inderdaad zo is dat hij van het misbruik van McCarrick wist en daar vervolgens niets aan heeft gedaan, dan is dat heel ernstig. Als je zero tolerance predikt, en dat vervolgens niet op jezelf toepast, hoe geloofwaardig ben je dan nog?’

Meerdere bisschoppen hebben kritiek geuit op de timing van de synode om uitgerekend nu over de toekomst van jongeren te praten, maar Mutsaerts is de enige die daadwerkelijk niet gaat. ‘Daarmee leg ik misschien mijn hoofd op het blok, maar dat moet dan maar. Ik kan daar nu niet gaan praten over de roeping van de jeugd alsof er niets aan de hand is. Dat zou schijnheilig zijn. De synode had niet door mogen gaan. Er is opheldering nodig.’

Inmiddels heeft het Vaticaan op de brief van Viganò gereageerd. Afgelopen zondag liet de Canadese kardinaal Marc Ouellet, leider van de machtige Congregatie voor de Bisschoppen, weten dat Viganòs aanval een ‘blasfemische’ en ‘politieke zet’ zonder enig bewijs is. ‘Kom terug uit je schuilplaats, berouw je opstand en ontwikkel weer positieve gevoelens voor de Heilige Vader’, schrijft Ouellet. Viganò zit momenteel ondergedoken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.