Nooit eerder vertoond

Net als het boek wil de film aangeven hoe ieder mens verantwoordelijk is voor de generaties die na hem geboren worden

Jammer dat het onverfilmbaar is, zou de Engelse schrijver David Mitchell over zijn eigen alom bejubelde Cloud Atlas hebben gezegd. Het boek staat sinds de verschijning in 2004 bekend als een van de meest ambitieuze en epische vertellingen in de literatuurgeschiedenis. Die status dankt de roman aan de zes verhaallijnen die ondanks de verschillende tijdsperioden waarin ze zich afspelen knap met elkaar verbonden zijn, aan de gefundeerd verwerkte thematiek omtrent reïncarnatie, sociale onderdrukking en uitputting van de aarde, en aan een fijnbesnaard gevoel voor de verandering van taal, die in elke tijdsperiode waarin het boek zich afspeelt weer net wat andere nuances kent.


Filmisch? Absoluut. Maar verfilmbaar? Daarvoor moest eerst flink aan de structuur van het boek worden gesleuteld. Dat was in ieder geval de insteek van Lana en Andy Wachowski (die na de uit de voegen barstende The Matrix-trilogie ogenschijnlijk nergens meer voor terugdeinzen) en Tom Tykwer (die met Das Parfum eerder een onverfilmbaar geacht boek verfilmde), toen ze voor het eerst de koppen bij elkaar staken om uit te zoeken of en hoe Cloud Atlas zou werken op het witte doek.


Inhoudelijk bleven ze trouw aan het bronmateriaal van Mitchell, die door het regisserende trio nauw bij de ontwikkeling van het scenario werd betrokken. In Cloud Atlas schrijft de Amerikaanse notaris Adam Ewing (Jim Sturgess) rond 1850 een dagboek aan boord van een zeilschip, waarvan de resterende pagina's in de jaren dertig van de vorige eeuw worden gevonden door de jonge componist Robert Fobischer (Ben Whishaw, Q in Skyfall), die op dat moment werkt aan een mysterieus muziekstuk met de naam Cloud Atlas Sextet.


Weer later, in het San Francisco van de jaren zeventig, stuit journaliste Luisa Rey (Halle Berry) op brieven van Frobischer, waarop ze vrijwel direct betrokken raakt bij een complot. Haar ervaringen inspireren anno 2012 uitgever Timothy Cavendish (Jim Broadbent), waarna de rebellerende kloon Sonmi-451 (Doona Bae, steractrice in Zuid-Korea) in het post-apocalyptische 'Neo-Seoul' van 2144 een film over zijn leven ziet. Op haar beurt groeit de kloon uit tot symbool van hoop voor een uitstervende stam getatoeëerde strijders onder aanvoering van Zachry (Tom Hanks), in een nog verder gelegen toekomst waar men een raar taaltje bezigt ('waarheid' heet hier 'tru-tru') en de jaartelling na een ecologische ramp heeft opgegeven.


Mocht het u reeds duizelen, dan belooft het verdere verloop van de film weinig houvast. Waar de verhalen in het boek min of meer chronologisch worden verteld (deel één tot vijf stoppen halverwege, deel zes volgt in zijn geheel, waarna de rest van de verhalen in omgekeerde volgorde wordt verteld, van vijf terug naar één - een literair matroesjkapoppetje werd het genoemd), sneden de Wachowski's en Tykwer het boek in honderden scènes uiteen, die ze net zo lang door elkaar schoven tot er een verhaal ontstond waarmee ze uit de voeten konden. Lana en Andy regisseerden het 19de-eeuwse verhaal en het tweetal in de toekomst, Tykwer die in het heden en in de jaren dertig en zeventig van de vorige eeuw.


En toen ging het mis. Net als het boek wil de film aangeven hoe ieder mens verantwoordelijk is voor de generaties die na hem geboren worden, en hoe al het leven met elkaar in verbinding staat, maar de wijze waarop voortdurend wordt benadrukt dat 'we verschillende levens leiden', inclusief een scène waarin een personage bij het horen van het sextet veelbetekenend voor zich uit staart en zegt: 'dat heb ik eerder gehoord' bezorgen de film een soort muffige spruitjesspiritualiteit.


Ook de keuze om acteurs tot wel zes rollen te laten spelen is eerder banaal dan diepzinnig, en draagt bij aan het gevoel dat de film gaandeweg ontaardt in een vermoeiende, malle freakshow.


Neem Hugo Weaving, vaste acteur bij de Wachowski's: hij speelt een onder meer een vrouw en een Aziaat - dit laatste tot woede van verschillende groeperingen die zich bekommeren om raciale stereotypering in de Verenigde Staten. Daar flopte de film inmiddels stevig.


Het siert de Wachowski's en Tykwer dat ze aan hun eigen visie hebben vastgehouden, wars van de invloed van grote filmstudio's, ook al moesten ze het daardoor doen met een budget van 100 miljoen dollar, absurd genoeg een relatief laag bedrag voor de schaal van de film die ze voor ogen stond. De losse eindjes die hun vertelling oplevert, zijn bovendien voer voor eindeloze internetdiscussies en geven Cloud Atlas potentiële cultstatus, maar met diepgang heeft het niets te maken.


Met wat goede wil zie je er een moderne verbeelding van het digitale tijdperk in, een hyperlinkfilm als het ware, waar alles tegelijk gefragmenteerd en verbonden is, maar die aanpak slaat Cloud Atlas volledig dood. De film zwiept van cliffhanger naar cliffhanger, van catharsis naar catharsis. In een kakofonie van door elkaar lopende filmstijlen en sfeerschetsen, van slapstick tot sciencefiction, krijgt geen scène de ruimte om te bezinken, als een filmtrailer die bijna drie uur duurt.


Cloud Atlas bewijst uiteindelijk vooral het gelijk van David Mitchell. Op een manier die nooit eerder is vertoond, dat wel.


Het beroemde boek Cloud Atlas is nu verfilmd. Niet te doen, zeiden de kenners. Hoe is het resultaat? Is het een moderne verbeelding van het digitale tijdperk geworden? De film zwiept van cliffhanger naar cliffhanger.


EXTRA: DE FILM KAN BETER

Wanneer een boek als onverfilmbaar werd omschreven, betekende dat doorgaans dat het daadwerkelijk onverfilmbaar was. Omdat de technische middelen niet voorhanden waren bijvoorbeeld. Of omdat de filmmaker zich geen raad wist met de gedachtenwereld van een personage. Die opvatting is veranderd. 'Onverfilmbaar' is in enkele gevallen zelfs uitgegroeid tot aanbeveling. Ha, zie je wel, het is de filmmakers toch mooi gelukt, komt dat zien!


Denk aan


The Lord of the Rings

of Jack Kerouacs


1. On the Road

. Kerouac vroeg Marlon Brando eind jaren vijftig al of hij een film van zijn boek wilde maken. Het duurde tot dit jaar voor de film verscheen - een mooie.


Maar de aanbeveling is voorlopig nog wel een uitzondering. Vaker resulteerde een onverfilmbaar boek in een weinig geslaagde film. Denk aan


2. Dune

(1965) van Frank Herbert, dat door David Lynch zo kolderiek en camp werd verfilmd (in 1984) dat hij op enkele filmversies het Alan Smithee-pseudoniem gebruikte. Stanley Kubrick zag jarenlang geen heil in


3. das parfum

(1985) van Patrick Süskind, over een moorddadige parfumeur die de ultieme liefdesgeur ontwikkelt. Want hoe moest hij die specifiek beschreven geuren naar beeld vertalen? Het lukte Tom Tykwer ruim twintig jaar later, met een camera die precies zo vrij beweegt als de rondwaaiende luchtjes in het verhaal, al knoopte hij er wel een bespottelijke finale aan.


Onder meer Terry Gilliam, Steven Soderbergh en Chris Cunningham beten zich stuk op


4. A Scanner Darkly

(1977) van Philip K. Dick, waarin een gebruiker van experimentele drugs last krijgt van schizofrenie, tot Richard Linklater bedacht dat het op hallucinaties gestoelde verhaal best kon worden geanimeerd (met een techniek waarmee echte beelden worden nagetekend). Alan Moore's graphic novel


5. Watchmen

(1986-1987) werd door Zack Snyder juist letterlijk beeld-voor-beeld vertaald, beiden met wisselend resultaat. Ondertussen maakte Charlie Kaufman van zijn worsteling met de scriptversie van het 'onverfilmbare' bestseller The Orchid Thief


(1998) van Susan Orlean gewoon het onderwerp van zijn film, resulterend in het mateloos originele


6. Adaptation

Extra: Tom Hanks' gedaanten

Om het reïncarnatiethema te benadrukken speelt Tom Hanks in Cloud Atlas Isaac Sachs (afbeelding 1 links hiernaast), een onderzoeker die een journaliste in de jaren zeventig van geheime documenten voorziet. Dr. Henry Goose (2), een kwakzalver die de notaris in het eerste verhaal probeert te vergiftigen. In de verre toekomst na een ecologische ramp is hij de getatoueerde strijder Zachry (3). Ook speelt hij schrijver annex boef Dermot Hoggins (4), in dienst van de uitgever waar de 2012-tijdlijn om draait. Daarnaast acteert Hanks de uitgever uit 2012 en is hij kort te zien als hotelmanager in de jaren dertig.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden