Nooit de hete adem van leden in de nek

Aart Jan de Geus heeft een verleden als bestuurder van de CNV, maar doorliep niet de gebruikelijke vakbondscarrière. Hij onderhandelde nooit over CAO's. Nu hij minister is, kennen zijn oud-collega's hem nauwelijks terug.

H

ET lijkt warempel wel of Aart Jan de Geus na zijn beëdiging als minister van Sociale Zaken een gedaantewisseling heeft ondergaan. Neem het wetsvoorstel waarmee hij de werkgevers verplicht om zieke werknemers voortaan twee jaar lang een uitkering te betalen. Daarmee jaagt hij zowel de vakbeweging als de werkgevers tegen zich in het harnas.

Willem van der Schoot, de afgelopen vier jaar collega van De Geus bij van Boer en Croon Strategy and Management Group, kent zijn oud-collega bijna niet meer terug. 'Hij staat juist bekend als iemand die altijd eerst het hele proces overziet. Hij kijkt hoe adviezen vallen bij ondernemingsraden, directies, en op de werkvloer. Het doel is natuurlijk het belangrijkst, maar bij hem staat de weg om dat te bereiken voorop.'

De verbijstering is des te groter bij zijn oud-collega's van het CNV. 'Hij kent als geen ander het spel tussen werkgevers, vakbeweging en kabinet', zegt Doekle Terpstra, voorzitter van het CNV. 'Hij weet dus ook precies hoe verkeerd zo'n los voorstel kan vallen.' Terpstra en De Geus kennen elkaar ruim twintig jaar. 'We begonnen in 1980 kort na elkaar bij de toenmalige Industriebond CNV', zegt Terpstra.

'Hij wordt gedreven door een groot rechtvaardigheidsgevoel', zegt oud-CNV-voorzitter Anton Westerlaken. Bij de Industriebond CNV werd De Geus aangenomen als jurist. 'Als stafmedewerker. Dat was toen echt iets anders dan vakbondsbestuurder. De staf ondersteunde de bestuurders die het beleid maakten. Toen was er een aantal allesbepalende bestuurders, zoals Leo Ester. Maar Aart Jan was halverwege de jaren tachtig wel de eerste beleidsmedewerker die in het bondsbestuur werd gekozen', herinnert Terpstra zich.

'Hij werd staande de vergadering op vrijdagmiddag voorgedragen. Hij vroeg het weekend bedenktijd, ook om zijn vader te raadplegen. Hem kennende, heeft hij ook voor het ministerschap met zijn vader overlegd', zegt Terpstra.

Door de carrièresprong bij het CNV ontliep De Geus een wezenlijke vakbondservaring. 'Hij heeft nooit over CAO's onderhandeld. Nooit de hete adem van de leden in de nek gevoeld', zegt Terpstra. Als stafmedewerker bleef De Geus vrijgesteld van de kaderscholing, waar bestuursleden de essentie van het christelijk-sociaal denken werd bijgebracht. Voor het CNV staat daarin een begrip als 'soevereiniteit in eigen kring' centraal. Niet de wetgeving is zaligmakend, maar de mogelijkheid om, eventueel op basis van wetgeving, in eigen kring zaken te regelen. Dit is ook het principiële verschil tussen CNV en FNV. De FNV heeft een voorkeur voor wettelijke garanties.

Neem de Arbeidstijdenwet van voormalig CDA-minister Bert de Vries van Sociale Zaken, die een standaardregeling biedt om binnen een bedrijf afwijkende afspraken te maken. Mensen krijgen zo de mogelijkheid hun eigen verantwoordelijkheid te nemen.

De Geus kreeg die visie van huis uit mee. Hij groeide op in een christelijk gereformeerd gezin. 'Een van de kleine, hechte kerkgemeenschappen', zegt Marco Kastelein, jarenlang zijn assistent bij het CNV. 'Ik zou niet weten of Aart Jan actief is in de kerk', zegt Anton Westerlaken. Zo handhaaft De Geus een strikte scheiding tussen werk en privé.

Hij is met zijn gezin - vrouw Ellen en drie kinderen - actief in de gemeente van de christelijk gereformeerde kerk in Nieuwegein, tot voor kort als ouderling. Hij is nog steeds lid van deze gemeente, ook al is hij verhuisd naar Utrecht. Hij dirigeert in Nieuwegein het jongerenkoor Hatikwa - Hebreeuws voor hoop. 'Ze zingen geen zwaarmoedige psalmen maar gospels, liederen die ook in voetbalstadions worden gezongen zoals You'll never walk alone', zegt Kastelein. In het koor zingen zijn thuiswonende dochter en zoon mee.

Bij het CNV, waar De Geus tien jaar lang - tot 1998 - sociale zaken behartigde, kennen ze hem ook als pianist. 'Lichtvoetig werk, jazzy. Bij het afscheid van collega's verzorgde hij steevast een afscheidslied', zegt Kastelein.

Als lobbyist van het CNV voor sociale zekerheid zat De Geus in een reeks besturen. In de loop der jaren wisselden de namen van die bestuursorganen. Zo zat De Geus onder meer in de Sociale Verzekeringsraad en de opvolgers Tica en Lisv, in het bestuur van de Sociale Verzekeringsbank, Ziekenfondsraad en de Sociaal-Economische Raad.

In de SER onderhandelde De Geus in 1991 met de andere vakcentrales, werkgeversorganisaties en kroonleden over hervorming van de WAO. 'Hij onderhandelde door terwijl de FNV al was afgehaakt. Hij kon zich er niet bij neerleggen dat er geen compromis te bouwen viel', zegt Westerlaken. De ruzie met de FNV werd weggemoffeld toen het kabinet Lubbers/ Kok met een veel verdergaande WAO-ingreep kwam. Daar voerden de vakcentrales gezamenlijk actie tegen.

Al dat werk op CNV-bestuurszetels leverde De Geus een gigantisch netwerk op. 'Toen hij aangaf in te zijn voor verandering, kon hij kiezen. Het werd Boer en Croon', zegt Kastelein. In het advieswerk, buiten de publiciteit, leefde De Geus op. Zozeer dat hij een koor oprichtte. 'Het Boer en Croon Choir. Iedereen kan meedoen, van secretaresse tot firmant', zegt Van der Schoot. De Geus doorbrak daarmee met succes de scheiding tussen rangen en standen.

Hij profileerde zich ook als CDA'er. 'Bij een training werd gevraagd of de deelnemers kleur wilden bekennen. Zonder zich te bedenken, stapte Aart Jan meteen naar voren als CDA'er', zegt Van der Schoot. In de partij hield De Geus zich rustig. Wel kent hij premier Jan Peter Balkenende al jaren. Balkenende was de eerste hoogleraar Christelijk Sociaal Economisch denken aan de Vrije Universiteit, die in 1991 mede door het CNV werd ingesteld om het erfgoed uit te dragen.

'Aart Jan was al in een vroeg stadium betrokken bij overleg over de inbreng van het CDA in het kabinet. Daarbij werd vooral gekeken naar het groepsgevoel', weet Westerlaken. De Geus figureerde als kandidaat voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport om na wat wisselingen door te schuiven naar Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Naast Balkenende en Donner is hij de derde gereformeerde CDA-minister. 'Maar bloedgroepen spelen in het CDA geen rol meer. Deze mannenbroeders zijn van na de vorming van het CDA. Wel valt bij ieder eenzelfde levensgevoel te herkennen. Maar dat gaat door de partijen heen. Ook VVD'er Gerrit Zalm heeft gereformeerde wortels', zegt Westerlaken.

Bij Sociale Zaken ligt zijn bord vol netelige kwesties, de WAO voorop. Dan is er een hervormingsplan van de sociale partners dat, met voor hen pijnlijke wijzigingen, door het kabinet is overgenomen. Het plan is De Geus op het lijf geschreven. Het geeft alle ruimte aan sociale partners om de uitwerking te regelen met soevereiniteit in eigen kring. De Geus heeft haast. Een stelselherziening neemt jaren voor resultaten blijken. Dus heeft hij een eerste stap gezet met verlenging van de Ziektewet. Tot voorspelbare woede van de sociale partners.

Gijs Herderscheê

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.