'Nooit angst tonen, dat is de crux'

Hij spreekt niet van de duivel, maar van de 'negatieve entiteit'. Exorcist Joost Knop heeft de 'gave'om hem te lijf te gaan.

Het was de Vaticaan-watchers al opgevallen: paus Franciscus heeft het vaak over de duivel. 'Hij houdt er niet over op', zei een bisschop - anoniem - in The Washington Post. 'Als zijn voorganger dat had gedaan, zouden de media hem er ongenadig van langs hebben gegeven.' Maar de minzame paus Franciscus wekt hooguit verbazing met zijn verwijzingen naar de duivel. Zoals vorig jaar, vlak voor Pinksteren, met een handoplegging bij een gehandicapte. Deze handeling, die op YouTube circuleerde, werd door velen voor exorcisme gehouden. Het Vaticaan sprak dat tegen: exorcisme wordt volgens een nauw omschreven ritueel uitgevoerd. De exorcist van het bisdom Haarlem-Amsterdam hield het er in het Katholiek Nieuwsblad op dat de paus een bevrijdingsgebed - een bede voor genezing - had uitgesproken. Daarop reageerde de patiënt in kwestie wel opmerkelijk afwerend, zei de exorcist. Met een 'demonische houding', alsof 'iets van een tegenkracht in hem aanwezig was'.


Wat de toedracht van het geval ook was: onder de 'verlichte' paus Franciscus beleeft de duivel een revival. Waar Satan voor Franciscus' voorgangers een noemer was voor allerlei menselijke dwalingen, lijkt hij voor de huidige paus een reëel bestaande figuur te zijn. Dat wekt verbazing bij vooral buitenkerkelijken, voor wie de duivel onverenigbaar is met de progressiviteit die zij de paus toedichten. Ze verliezen echter uit het oog dat de paus mentaal wortelt in een Zuid-Amerikaanse volkskerk waar de duivel altijd deel heeft uitgemaakt van de geloofsbeleving.


Volgens de christelijke theologie is Satan een - ooit machtige - aartsengel die tegen God rebelleerde en daarbij een derde van de engelen aan zijn zijde kreeg. De 'gevallen engelen' verwerden tot demonen. Ze waren de dragers van alle eigenschappen en uiterlijke kenmerken waar de mens bang voor was. Dit moet hen overigens hebben gehinderd bij de uitvoering van hun satanistische taak: de mens tot het kwade verleiden. Vandaar dat de duivel in hedendaagse reclames of in carnavaleske situaties vaak ook in een aantrekkelijke verschijningsvorm - doorgaans een femme fatale - wordt afgebeeld.


De val van Satan en zijn engelen moet al voor de Schepping van de mens hebben plaatsgevonden, getuige het memorabele optreden van Satan als slang in de Hof van Eden. Sindsdien is hij in een aanhoudend gevecht met God verwikkeld geweest. Van een machtsevenwicht is echter geen sprake: God heeft altijd het laatste woord, maar hij duldt de duivel om de vrije wil van de mens te waarborgen. Die moet dan wel aan de verleiding van het kwade worden blootgesteld.


De terugkeer van de duivel naar het Vaticaan was al ingezet voor de verheffing van kardinaal Jorge Mario Bergoglio tot paus Franciscus I. Paus Johannes Paulus II zou ten minste drie maal als exorcist zijn opgetreden. Tijdens diens pontificaat verscheen een nieuwe, 84 pagina's tellende handleiding voor zogenoemd groot-exorcisme: de verdrijving van 'slechte geesten' uit een voorwerp, een lichaam of een ruimte. In landen rondom de Middellandse Zee zou de vraag naar exorcisme de laatste jaren sterk zijn gegroeid. In de aartsbisdommen Turijn, Milaan en Madrid - waar al fulltime exorcisten werkzaam waren - heeft deze ontwikkeling de benoeming van nieuwe exorcisten nodig gemaakt. Wereldwijd zouden momenteel 500 à 600 exorcisten binnen de kerk werkzaam zijn. Een door de rooms-katholieke kerk erkende exorcist moet een priester zijn 'die vroomheid, kennis en wijsheid bezit en van een integere levenswandel is'.

undefined

Harry Potter

Als opper-exorcist geldt de 89-jarige priester Gabriele Amorth, die resideert in het Vaticaan. Volgens The Washington Post voldoet hij nog het meest aan het door Hollywood gecreëerde beeld van de exorcist. Amorth houdt Harry Potter en Yoga voor 'werken van de duivel'. Tussen 1986 en 2010 zou hij 70 duizend uitdrijvingen hebben verzorgd - gemiddeld acht per dag. Daarbij zou het overigens slechts 94 keer om een 'gevecht' zijn gegaan met een duistere entiteit. In de overige gevallen ging het om lichtere vormen van exorcisme.


In Nederland is nog niet voorzien in het streven van het Vaticaan om aan elk bisdom een exorcist toe te voegen. Het bisdom Haarlem-Amsterdam beschikt wel over een exorcist, maar die werkt, zoals zijn collega's elders in Nederland, in de anonimiteit. Cliënten komen via een kerkelijk vertrouwenspersoon of via een seculiere hulpverlener met hem in contact. 'Zodra je bekend bent, weten de mensen je te vinden', zei hij in het Katholiek Nieuwsblad. 'En dat zijn heel vaak mensen die geen exorcist nodig hebben, maar eerder een psychiater.' Zes jaar geleden begon hij met zijn werkzaamheden, na in Rome de exorcistencursus te hebben gevolgd bij het Pauselijk Athenaeum Regina Apostolorum. Sindsdien heeft hij zo'n vijftig mensen begeleid.


Een dagtaak heeft hij hier overigens niet aan. 'Soms komt er weken niemand, dan staan er binnen een paar dagen drie op de stoep.' Maar de behandelingen zijn minder routineus dan Gabriele Amorth doet voorkomen. 'Het is meer dan wat gebedjes uitspreken en gaat over meer dan het puur menselijke.' Zware vormen van bezetenheid, 'waarbij mensen hun wil kwijt zijn of zich voortdurend door de Boze aangevallen voelen', zijn volgens de exorcist van het bisdom Haarlem-Amsterdam betrekkelijk zeldzaam.

undefined

Neofundamentalisme

In Nederland is in de Randstad, veelal door toedoen van hier woonachtige buitenlanders, sprake van een opleving van het exorcisme, zegt de exorcist van het bisdom Haarlem-Amsterdam. Deze trend strookt met de toegenomen orthodoxie onder kerkelijke jongeren die het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft waargenomen - waarvoor religie-deskundige Joep de Hart het begrip 'neofundamentalisme' heeft gemunt. Meer dan de ouderen die de kerk trouw zijn gebleven, onderschrijven de jongeren 'het complete pakket aan kerkelijke dogma's', inclusief het geloof in duivel en hel. Deze schaduwkanten van het geloof waren de voorgaande decennia juist door vrijzinnige gelovigen verworpen.

undefined

Brandende vragen

Mogelijk zetten deze jongeren zich af tegen de in hun ogen vrijblijvende geloofsopvattingen van hun ouders. Mogelijk is de nieuwe orthodoxie een reactie op het onvermogen van de wetenschap om een antwoord te geven op de brandende vragen van deze tijd. Mogelijk is ze een manifestatie van het 'harde kern-effect': de neiging van achterblijvers om het eigen gelijk te koesteren. Het neofundamentalisme kan ook samenhangen met een moderne paradox: enerzijds zet de ontkerkelijking door, anderzijds wordt geloof serieuzer genomen dan in de verlichte jaren zestig en zeventig - toen je als kerkganger buiten de eigen kring snel voor gekke henkie doorging. Wellicht is het geloof in hel en duivel nooit weggeweest, maar durven jongeren daar nu eerder voor uit te komen.


Feit is dat de jonge orthodoxen versterking krijgen van de circa 1,3 miljoen christen-migranten in ons land, die zich nu lokaal, buiten de gevestigde kerken, hebben georganiseerd. Van deze groep, die groter is dan het islamitisch volksdeel, gaan naar schatting 200 duizend mensen geregeld naar de kerk. En daar is Satan nog even sterk aanwezig als de straffende God van weleer.

undefined

EXORCISME IN DE PRAKTIJK

De rooms-katholieke kerk maakt onderscheid tussen groot exorcisme en klein exorcisme. Het laatste, een gebed voor vrijwaring of verlossing van het kwaad, mag worden uitgevoerd door een leek. Het bestaat in de regel uit het uitspreken van een gebed.


Het gangbaarst is het gebed tot de heilige Michaël: 'Verdedig ons in de strijd. Wees onze bescherming tegen de boosheid en de listen van de duivel. Wij smeken ootmoedig dat God hem zijn macht doet gevoelen. En gij, vorst van de hemelse legerscharen, drijf Satan en de andere boze geesten, die tot verderf van de zielen over de wereld rondgaan, door de goddelijke kracht in de hel terug.'


Groot-exorcisme is een officieel liturgisch ritueel van duiveluitdrijving dat alleen door een bisschop of een als exorcist erkende priester kan worden uitgevoerd. Eerst vraagt de exorcist om kracht voor zichzelf, vervolgens begint het eigenlijke werk. Dat bestaat uit een aantal handelingen - die tezamen al snel drie kwartier beslaan: de exorcist, vaak gehuld in een purperen stola, maakt het kruisteken, verkondigt het Woord van God, roept in een litanie alle heiligen aan, besprenkelt de bezetene met wijwater, neemt de geloofsbelijdenis af, doet een handoplegging, verloochent de duivel, beveelt Satan de bezeten persoon te verlaten, bidt het Onzevader, zegent met het kruis, spreekt een aantal gebeden uit en eindigt met de zegen.


Soms wordt het complete ritueel nog een aantal malen herhaald. Onder geen beding gaat de exorcist met demonen 'in gesprek'. Hij is niet de vragende, maar de eisende partij.


Tot exorcisme zou niet lichtvaardig worden besloten. 'De exorcist zelf moet de ultieme scepticus zijn', zegt Matt Baglio, auteur van de verfilmde roman The Rite, the making of a modern exorcist. Het gros van de mensen die zich melden bij de exorcist - 90 procent, volgens Baglio - lijdt aan epilepsie of psychische aandoeningen, zoals schizofrenie, het syndroom van Tourette of een dissociatieve stoornis. Pas als kan worden uitgesloten dat ze lijden aan een van deze aandoeningen, wordt (soms) tot exorcisme overgegaan.


Een andere reden voor deze terughoudendheid is dat Satan een functie heeft bij de beproeving: blootstelling aan verleidingen - van de mens. Dit zou met een exorcisme kunnen worden doorkruist.

undefined

'NOOIT ANGST TONEN, DAT IS DE CRUX'

Joost Knop, zelfstandig exorcist in het Zeeuws-Vlaamse Axel, gromde instemmend toen hij vorig jaar op televisie zag hoe paus Franciscus met een handoplegging een invalide man verloste van het boze dat in hem huisde. 'Ik dacht: jíj bent een toffe paus. Jíj weet hoe het moet. Je zag het gezicht van die invalide man veranderen en dat de spanning uit zijn lijf verdween.'

undefined

Dus zo doet u het ook?

'Dat kan ik gerust zeggen. Hoe zwaar de negatieve entiteit ook is: ik krijg hem altijd weg. De mensen die ik help, voelen dat iets uit hen wordt getrokken. Dat is gewoon een kwestie van je gave benutten en niet bang zijn. Dat is de crux van dit werk: nooit angst tonen. En als je toch wankelt, kun je altijd een beroep doen op de aartsengel Michaël. Die ís er gewoon. De aartsengel Michaël is mijn baas.'

undefined

Hoe en wanneer merkte u uw gave op?

'Als kind. Ik had allerlei voorgevoelens. Ik wist tevoren of iets doorging of niet.'

undefined

Heeft u daar zakelijk profijt van gehad?

'Dat niet. Maar ik doe dit werk niet voor het gewin. Ik vraag per exorcisme, ongeacht de zwaarte, 121 euro. Met officiële nota, btw en drie maanden nazorg. Daar doen de meeste exorcisten het niet voor. Een collega van mij uit België vroeg tienduizend euro voor het verbreken van een vloek bij een mevrouw uit Apeldoorn. Ze bakte er niets van, dus ik heb dat varkentje later alsnog moeten wassen.'

undefined

Hoeveel van dit soort exorcisten zijn er in Nederland, denkt u?

'Een paar honderd. En dat klopt natuurlijk niet, want zoveel mensen kunnen de gave helemaal niet hebben. Maar al die charlatans krijgen klanten via internet. Die vergroten de schade bij de klanten vaak alleen maar, en dan komen ze alsnog bij mij. Nee, niet tot mijn genoegen, want het is soms helemaal niet leuk om een exorcist te wezen.'

undefined

En hoe is uw verhouding met de officiële exorcisten van de rooms-katholieke kerk?

'Ach, ik heb weleens contact met een 92-jarige broeder die voor het bisdom Gent uitdrijvingen doet, en met de paters van Tongerlo, maar daar was ik niet zo van onder de indruk. Ze spetteren wat met wijwater, en ze houden het er vaak op dat de bezetenheid tussen de oren zit. Nou, ik weet helaas wel beter.'

undefined

U werkt niet met wijwater?

'Dat is helemaal niet nodig.'

undefined

Ook niet met attributen?

'Ik ga negatieve entiteiten met m'n blote handen te lijf. Vroeger moest ik ze eerst weleens isoleren, maar dat doe ik nu niet meer. Ik volg mijn gave. Uit een boekje kun je dit niet leren.'

undefined

Wat is uw huzarenstukje?

'De verbreking van een vloek waardoor een ondernemer in 2009 werd getroffen. Die vloek, als een olifant zo groot, was in elkaar geknutseld door een vriend van de Colombiaanse ex van die ondernemer. 'Alles gaat hier stuk', zei die ondernemer toen hij me belde. In een paar maanden tijd had hij tientallen miljoenen verlies geleden. Hij werd helemaal knetter. Eerst heb ik de negatieve entiteit te grazen genomen - hij lag naast me op de grond. Met de verbreking van de vloek ben ik nog een week bezig geweest. Toen dat lukte, spatte in de hal van mijn klant een lamp uiteen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden