nieuws Santiago

Noodtoestand in acht Chileense steden vanwege gewelddadige protesten, zeker tien doden

In acht steden in Chili is de noodtoestand uitgeroepen vanwege de voortdurende gewelddadige protesten. Directe aanleiding was een tariefverhoging voor het openbaar vervoer. Die prijswijziging is opgeschort, maar dat heeft weinig geholpen. Er zijn al zeker tien doden gevallen.

Soldaten arresteren een demonstrant in de stad Concepcion. Beeld AFP

Het welvarende Chili stond tot voor kort internationaal bekend als een van de stabielste landen in Zuid-Amerika, maar van dat beeld is niet veel meer over. Zestien bussen zijn de afgelopen twee weken in vlammen opgegaan, tientallen supermarkten en apotheken zijn geplunderd. President Sebastián Piñera zei zondag zelfs dat het land ‘in oorlog is tegen een krachtige, onverzoenlijke vijand, die niets of niemand respecteert en bereid is om geweld en misdaad zonder enige beperking te gebruiken’. 

Piñera riep in acht steden de noodtoestand uit. Voor het eerst sinds de militaire dictatuur van Pinochet (1973-1990) rijden er weer tanks door de straten. Ruim tienduizend soldaten en politieagenten patrouilleren in probleemgebieden, van hoofdstad Santiago tot San Antonio en Valparaíso. Ze drijven menigtes met traangas en waterkanonnen uit elkaar. Volgens de autoriteiten zijn er al zo’n 1.500 mensen gearresteerd.

Prijsverhoging metrokaartje

De directe aanleiding voor de onrust was een aangekondigde prijsverhoging op metrokaartjes op 6 oktober. Dit was nodig vanwege hogere energiekosten en een zwakke munt, aldus de overheid. Jongeren, voornamelijk mannelijke scholieren en studenten, kwamen daartegen meteen in opstand. In Chili ligt het gemiddelde maandsalaris op zo’n 700 euro. Voor veel Chilenen gaat ongeveer eenvijfde daarvan op aan de kosten voor openbaar vervoer.

Piñera, een conservatieve miljardair die zijn vermogen mede vergaarde door de creditcard in Chili in de jaren zeventig in te voeren, beloofde zaterdag de maatregel op te schorten. Dat haalde weinig uit. Het geweld nam in het weekend alleen maar toe. Zaterdagavond kwamen drie mensen om door brandstichting in twee supermarkten. Zondag liep het dodental op  toen brandweermannen vijf lichamen aantroffen bij het blussen van een kledingfabriek die door plunderaars in brand was gestoken. Maandag is opgeroepen tot een nationale staking.

De geweldsexplosie kon voor Piñera niet op een slechter moment komen. Volgende maand ontvangt hij de Amerikaanse president Trump en diens Chinese ambtgenoot Xi Jinping voor een bijeenkomst van het economische samenwerkingsverband Apec. Begin december volgt de VN-klimaattop in Chili, waarbij leiders uit de hele wereld naar Santiago zullen afreizen. Dat zijn allebei belangrijke diplomatieke evenementen waarmee het land zichzelf op de kaart hoopte te zetten als koploper van Latijns-Amerika.

Plunderaars met hun buit in Valparaíso. Beeld AFP

De grote vraag is welke factoren het geweld hebben doen oplaaien. Internationale media wijzen vooral naar de grote kloof tussen arm en rijk. Chili geldt als een neoliberaal land. Prijzen zijn vanwege de vrijemarkteconomie hoog, terwijl de besteedbare inkomens laag blijven. Veel Chilenen moeten leningen aangaan om kwalitatief onderwijs en gezondheidszorg te kunnen bekostigen.

Geradicaliseerde jeugd

Maar volgens Patricio Silva, hoogleraar moderne Zuid-Amerikaanse geschiedenis aan de Universiteit Leiden, is het lastig om de protesten daarmee een op een te verklaren. ‘De arme bevolking in Chili is relatief klein. Als sociale ongelijkheid de belangrijkste reden voor opstand is, zou heel Zuid-Amerika nu in brand moeten staan. Het zou dan veel logischer zijn als er bijvoorbeeld in Argentinië onrust uitbreekt. Dat is niet zo.’

Een man gooit een fiets tegen een gepantserde politieauto in Santiago. Beeld AFP

Silva ziet vooral een ander probleem dat in Chili is ontstaan. ‘De jeugd is in de afgelopen jaren geradicaliseerd en zich gaan keren tegen het kapitalistische en neoliberale systeem.’ Het gaat hierbij niet om communisten, maar anarchisten. Die hebben een belangrijke positie verworven in de studentenbewegingen. ‘Ze eisen het einde van de kapitalistische staat. Over alternatieven denken ze niet na. Ze willen dat de straat gaat regeren.’

Om die reden verwacht Silva dat Piñera de protesten niet makkelijk tot bedaren zal kunnen brengen, zoals eerder deze maand bijvoorbeeld in Ecuador gebeurde. Daar protesteerden burgers tegen het intrekken van een brandstofsubsidie. Er vielen zeven doden en 1.300 gewonden. Uiteindelijk trok de Ecuadoriaanse president Lenin Moreno een streep door zijn bezuinigingsmaatregelen. De onrust ging direct liggen. Dat is een scenario waar Piñera nu alleen maar van kan dromen.

Agresssief neoliberalisme in Chili
Chili geldt als de neoliberale proeftuin van de wereld. Niet consumeren staat er gelijk aan falen. Maar bijna nergens is ook de kloof tussen arm en rijk zo groot. Vlak voor de verkiezingen in 2017 schreef correspondent Marjolein van de Water deze reportage over de gevolgen van agressief neoliberalisme in Chili.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden