Nonnenwerk

In Auschwitz werd een kind opgehangen. Duizenden gevangenen moesten toekijken en een van hen vroeg: 'Waar is de Goede God, waar is hij?' Achter hem stond Elie Wiesel, die er later over zou schrijven in zijn boek De Nacht, waarin hij vertelde dat hij als antwoord voelde opwellen: 'Hier, aan...

MARTIN SCHOUTEN

Als God almachtig was had Hij dit kunnen voorkomen & als Hij niet in staat was het te voorkomen was Hij onmachtig en dus van geen enkel nut & als Hij het wel had kunnen tegenhouden, maar verkoos om het niet te doen, was Hij een monster. Zo kwam God aan zijn eind in Auschwitz. Het was een moeizame dood, met nog wat stuiptrekkingen en re-animatiepogingen tot in de jaren zestig, toen ten slotte ook de Christelijke theologie tot de conclusie kwam: 'God is dood'.

Het wachten was vervolgens op een biografie van De Overledene. Die is er nu: Karen Armstrong's De geschiedenis van God - vierduizend jaar jodendom, christendom en islam (Anthos ¿ 59,50). Mevrouw Armstrong is in de jaren zestig zeven jaar non geweest en als je haar boek eindelijk uit hebt denk je: monnikenwerk, jawel, die term is ook aan herziening toe, want wat een nonnenwerk!

Ze beschrijft de wederwaardigheden van de God die geen andere Goden naast zich duldde omdat Hij de enige wou zijn, vanaf zijn eerste optreden bij Abraham. Ze volgt Hem in Zijn ontwikkeling van een oorlogszuchtige joodse stamgod naar een vredelievende God met universele pretenties. Ze beschrijft hoe uit Hem het Christendom voortkwam en daarna de Islam. Dat doet ze vanuit een enorme belezenheid, zonder dat ze je verplettert met haar eruditie.

Leesbaar en onpartijdig schetst ze de ontwikkeling van het Godsidee bij Joden, Christenen en Islamieten. Hoe de theologen hun God probeerden te rijmen met de Griekse ratio, hoe ze zich wapenden tegen de dorheid van een zuiver rationeel begrip van iets waar niet zozeer het verstand, maar het hart vol van diende te zijn.

De geloven die maar één God erkennen, ja, wat erkennen die eigenlijk? Dat de mens alleen is, zich een vreemdeling voelt in de wereld en denkt dat er iets mis is. God vervult zo'n mens met ontzag en verwondering over het leven en draagt hem op barmhartig te zijn: doe een ander niet wat jij niet wilt dat jou geschiedt, dat is de kern van Tora, Bijbel en Koran.

God als opperwezen die de hele geschiedenis bestuurt en dus ook het doen en laten van SS-ers in Auschwitz - nee, die God is dood, maar de God waar we naar verlangen, die is er, als we dat willen.

In Auschwitz bleef een groepje joden de Talmoed bestuderen. Niet omdat ze hoopten dat God hen zou redden, maar omdat het in hun ogen zin had. Ze vormden een gerechtshof en riepen God ter verantwoording: de aanklacht was wreedheid en verraad. Ze konden geen enkel excuus voor Hem aanvoeren, geen enkele verzachtende omstandigheid, en dus verklaarden ze dat Hij schuldig was en de doodstraf verdiende. De rabbi sprak het vonnis uit en zei toen dat het tijd werd voor het avondgebed.

Martin Schouten

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden