Nonchalance over Teevendeal maakt plaats voor zelfkastijding

Het is een andere Mark Rutte die zich woensdag door de Tweede Kamer begeeft. De nonchalance van de afgelopen jaren over de Teevendeal heeft plaatsgemaakt voor zelfkastijding. En hij is niet de enige.

Staatssecretaris Klaas Dijkhoff, Minister Ard van der Steur en Premier Mark Rutte tijdens het debatBeeld anp

19:02, Van der Steur: 'Ik heb er ontzettend veel spijt van dat er discussie is ontstaan over mijn rol als Kamerlid in dit dossier.'

Ze hadden weg moeten blijven van het ministerie. Dat inzicht hebben de gewezen Tweede Kamerleden Ard van der Steur en Klaas Dijkhoff opgedaan in de affaire-Cees H.

'Ik heb het ministerie verlaten toen een ambtenaar een persoonlijke aantekening ging halen die geheim moest blijven', zegt Van der Steur, nu minister van Veiligheid en Justitie. 'Maar die grens had ik veel eerder moeten trekken. Al toen het ministerie moest reageren op de onthulling van Nieuwsuur dat Cees H. 4,7 miljoen gulden had verdiend met de deal. En misschien al daarvoor, toen ik adviseerde in deze zaak.'

Minister Ard van der Steur aan het woordBeeld anp

Bekijk hier de liveblog over het debat van vanavond

Klaas Dijkhoff, inmiddels staatssecretaris op hetzelfde departement, is zijn minister dan al voorgegaan: 'Het was zuiverder geweest als ik niet naar dat persbericht had gekeken.'

Wegwezen zodra er persberichten worden opgesteld. Daarover zijn kabinet en Kamer het woensdag eens. En verder? Ligt daar de grens? Of valt er nog wel iets meer te zeggen over de afstand die Kamerleden dienen te houden tot een minister - ook al is die dan van dezelfde partij?

De Kamer gaat er woensdag niet op in. Liever blijft de oppositie rondwentelen in die voor haar zo heerlijke dagen, nu bijna een jaar geleden, waarin de VVD twee cruciale bewindslieden kwijtraakte. Eindeloos gaat het over de herinnering van Fred Teeven aan de deal die hij sloot. Daar nam ook het duo Van der Steur en Dijkhoff na de onthulling van Nieuwsuur kennis van. Teeven bleek een bedrag van 4,8 miljoen te hebben genoemd. Voor de oppositie een verdacht gegeven, aangezien Cees H. uiteindelijk 4,7 miljoen ontving.

Dijkhoff weet aannemelijk te maken dat het ene bedrag weinig met het andere te maken heeft - Teeven sprak slechts over de rente die H. over zijn vermogen had ontvangen, als totaalbedrag noemde hij 7,1 miljoen. Toch komt de oppositie er steeds in volle verontwaardiging op terug. Ze vindt dat die herinnering van Teeven met de Kamer had moeten worden gedeeld.

Ondertussen komt de Kamer er niet aan toe regels te stellen voor de omgang tussen minister en coalitiefractie - terwijl het ook daar onmiskenbaar wringt. Alleen D66-leider Alexander Pechtold doet een voorzet: 'U werd gevraagd voor de verdediging naar het ministerie te komen. Maar daar bent u niet voor, u bent voor de controle!' Daar blijft het bij.

'Die contacten tussen minister en Kamer zijn normaal', zegt Van der Steur erover. 'Die waardeer ik zeer. Het gebeurt elke dag. Ook met de oppositie, bijvoorbeeld over de begroting.' Niets wordt er gewisseld over algemene regel - een verschil tussen bemoeienis bij de verdediging van fouten en het opstellen van nieuw beleid.

Beeld anp

Andere prangende vraag: gaat er iets veranderen aan de bestuursstijl van de VVD? Uit het onderzoek van Oosting is gebleken dat VVD-minister Ivo Opstelten bijzonder weinig moeite deed de waarheid over de deal met Cees H. boven water te krijgen.

Van der Steur verweert zich met de opmerking dat zijn onder zijn leiding informatie sneller wordt gedeeld. 'Dat is mijn beleid vanaf dag één.' Maar dat valt te bezien. Denk alleen al aan de beruchte Volkertfoto - Van der Steur beweerde in de Kamer dat hij niets wist van een persfoto die van de vrijgelaten moordenaar werd gemaakt, terwijl het hem wel was gemeld.

Bovendien is Van der Steur geneigd naar zijn ministerie te wijzen voor meer openheid. Pechtold geeft hem daarvoor op zijn kop. 'Daar gaat het balletje alweer naar de ambtenaren', zegt hij. Vermanend: 'U moet kijken naar uzelf. Dit is geen kwestie van foute ambtelijke adviezen, maar van foute politieke keuzen.'

20:01 uur, Rutte: 'Dit is het zwaarste debat uit mijn loopbaan'

Urenlang lang zit Rutte met een bedrukt gezicht in vak K. Af en toe is er een nauwelijks zichtbaar knikje richting een oppositieleider, soms kauwt hij op het pootje van zijn bril of staart in de verte, maar verder laat hij de golf van verwijten plechtstatig over zich heen komen.

Het is vanaf zijn entree in het Kamergebouw om twee uur 's middags duidelijk: dit is een andere Rutte. Geen 'hi', 'hoi' en 'hallo', geen priemende vinger naar bekenden, geen schaterlach, geen gesmoes met de bewindspersonen naast hem. Om 20.01 uur volgen de woorden die bij de lichaamstaal passen.

'Ik zit dertien jaar in de politiek,' zegt de premier als hij achter het spreekgestoelte plaatsneemt. 'En dit is veruit het zwaarste debat uit mijn loopbaan.'

Het is de knieval waar iedereen op wachtte, de knieval die onvermijdelijk was geworden na zijn halsstarrige houding van de afgelopen dagen ('het kan nog steeds een goede deal zijn geweest'). Op vrijdag vol bravoure, op woensdag een al nederigheid.

Mark Rutte tijdens het debatBeeld anp

'De kritiek is hard en ik vrees dat daar ook aanleiding voor is', erkent de premier, die in één moeite door zijn volgens de oppositie 'bizarre' optreden tijdens de persconferentie na afloop van de ministerraad vrijdag fileert. 'Dat was een ongelooflijke stommiteit... Daarmee heb ik het alleen maar erger gemaakt.'

Rutte kan niet anders. Een breed gesteunde motie van wantrouwen dreigt. VVD en PvdA hebben kritiek, maar blijven achter de berouwvolle premier staan. Verder stuit hij op louter ongeloof.

PVV en SP zijn al lang geleden verloren. Geert Wilders ziet de VVD als 'een maffiafamilie met premier Rutte als Don Corleone'. Maar ook de degelijke middenpartijen, D66, CDA, GroenLinks en ChristenUnie, zijn onverbiddelijk. De kritiek is steeds weer hetzelfde: de waarheid achter de schikking met drugsbaron Cees H. moest wijken om het imago van de VVD-crimefighters Ivo Opstelten en Fred Teeven te beschermen. De premier keek twee jaar lang weg.

'Bewuste onwetendheid is net zo erg,' hekelt CDA-leider Sybrand Buma. 'Een premier is niet de hoeder van de VVD-belangen, een premier is niet de hoeder van Ivo Opstelten, een premier is niet de hoeder van Fred Teeven, een goede premier is de hoeder van de rechtsstaat.'

Pechtold smalend: 'Waarom probeert u het vandaag niet eens met de waarheid?' Zelfs Kees van der Staaij (SGP) eist dat de premier 'het boetekleed' aantrekt.

Alexander Pechtold en Sybrand Buma overleggen in de wandelgang tijdens het debatBeeld anp

Rutte doet dat met pathos, maar de politieke calculatie is nooit ver weg. Met CDA-leider Buma is de relatie al tijden ijzig. Rutte vraagt dan ook vooral om genade bij Pechtold. 'We hebben altijd in goed vertrouwen met elkaar gewerkt,' zegt hij tegen de oppositieleider. 'Ik weet niet of ik u kan overtuigen, maar zowaar ik hier sta: ik vertel geen fabeltjes.'

Pechtold zwicht ('als de premier zich zo rechtstreeks tot mij richt..'), al waarschuwt hij Rutte niet al te opgelucht te zijn. De kritiek blijft overeind. Het contrast tussen de nonchalance van de afgelopen jaren ('hij heeft zich nooit met deze zaak wil bemoeien') en de zelfkastijding is te groot.

De premier bezweert dat hij lessen heeft getrokken. Voortaan zal hij 'de ogen op de bal houden'. Want, ja, hij had meer kunnen doen ('ik had na de verschillende mediaberichten natuurlijk even tegen mezelf kunnen zeggen: Hup, nou even de diepte in'). Helemaal onvoorwaardelijk is de boetedoening uiteindelijk toch niet. De premier blijft Teeven steunen, ook al was de schikking met Cees H. bij nader inzien toch geen 'perfecte deal'.

Uiteindelijk is de oppositie niet overtuigd en steunt nagenoeg eensgezind de motie van afkeuring. Ook Pechtold. Een klap, maar niet fataal, laat Rutte meteen weten. 'We gaan werken aan het herstel van vertrouwen.' Maar ook dat klinkt minder opgewekt dan normaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden