Non-fictie - Hyperverleidelijke manwijven

In het vooroorlogse Berlijn konden Marlene Dietrich en Leni Riefenstahl een eigen leven leiden. Een nieuw vrouwentype ontstond.

In 2003, drie jaar voor haar dood, laat Leni Riefenstahl, 98 jaar oud, zich fotograferen door Helmut Newton. Ze trekt een koket kort rokje aan. Newton weet dat 'ze ervan overtuigd is dat haar benen mooier zijn dan die van Dietrich'. De rivale was toen overigens al acht jaar dood. Marlene Dietrich werd 90, evenmin in de wieg gesmoord. De laatste vijftien jaar kwam ze haar appartement nauwelijks uit; als er toch fotografen naderden, deed ze een handdoek over haar hoofd. Ze lag rokend op haar sofa, gehuld in een bedjasje, schrijft biografe Karin Wieland. Maar wél een Dior-jasje.


Zo komen beide heldinnen aan het eind van deze dubbelbiografie nog even samen, op een typerende manier: het gaat over hun lichaam, grondstof van hun carrières. Ze verachtten elkaar. Dietrich noemde de filmmaakster de 'Rijksgletsjerspleet', Riefenstahl vond Dietrich een hoerig dingetje. In 1987, als Riefenstahl in haar memoires beweert dat ze dik bevriend was met schrijver Erich Maria Remarque en regisseur Joseph von Sternberg, beiden lange tijd Dietrichs minnaar, reageert Dietrich superieur. Ze schrijft in een ingezonden brief dat Remarque en Sternberg 'zich zouden hebben doodgelachen over die leugen, als ze niet al dood waren geweest'.


Wieland vertelt het complete en fascinerende verhaal van twee levens, chronologisch, ze komen beurtelings aan bod. In het begin leest dat lastig. Zit je net helemaal in het benarde leven van de loodgietersdochter Leni die van haar benepen ouders geen artiest mag worden, moet je overspringen naar dat van de vioolspelende dochter van een Pruisische luitenant, in een chiquere Berlijnse wijk, een jeugd van ijzeren tucht. Pas langzamerhand begrijp je waarom het toch slim was om deze twee levens in één boek te beschrijven.


Die reden zit vervat in de Duitse ondertitel: Der Traum von der neuen Frau. Helaas is die in de Nederlandse vertaling verworden tot 'Twee vrouwenlevens in Hollywood en Berlijn'. Dat 'Hollywood' geeft het boek een goedkope uitstraling: ach, het zoveelste boek over beroemdheden over wie al zoveel is geschreven. De biografie speelt deels in Berlijn en Hollywood, maar dat laatste doet er nauwelijks toe. Het verhaal gaat over een gloednieuw vrouwentype dat in het interbellum van de vorige eeuw ontstond.


Berlijn in de jaren twintig was de wieg voor zulke nieuwe vrouwen. Wieland beschrijft een bruisende stad waar na de Eerste Wereldoorlog alles en iedereen op drift was geraakt. De snelle inflatie bood kansen om snel rijk - of arm - te worden. Nieuwe rijken gaven de toon aan, en kunstenaars. Het cabaret, de satire en de film bloeiden, de blotenvoetendans werd hip. In bars en danszalen werd doorlopend gefeest, door homo's, travestieten, echtelieden en hun minnaars en minnaressen.


Vrouwen ontdekten dat ze konden kiezen voor een leven zonder knellende huwelijksbanden, waarin ze hun eigen geld verdienden. Maar vooralsnog wel door hun lichamelijke aantrekkingskracht en verleidingstactieken uit te baten. Zowel Dietrich als Riefenstahl begon haar carrière als middelmatige maar beeldschone actrice, Riefenstahl als sportieve klimster in 'bergfilms', Dietrich vaak in de rol van animeermeisje.


Het was niet het enige dat ze gemeen hadden. Beiden versleten een stoet van minnaars, hadden een biseksuele inslag en speelden met de vermenging van het mannelijke en het vrouwelijke: Riefenstahl met haar afgetrainde, sexy sportlijf, Dietrich met mannelijke attributen als een lorgnon, hoge hoed en rokkostuum - maar wel met kanten ondergoed eronder, en knalrode lippen. Hyperverleidelijke manwijven. Hitler, die in de jaren dertig steeds meer macht kreeg, was dol op beiden.


En daar maakten de twee vrouwen een radicaal verschillende keuze. Dietrich volgde in 1930 haar regisseur en minnaar Josef von Sternberg, met wie ze de succesfilm Der blaue Engel had gemaakt, naar Hollywood en maakte nog vele films met hem. Haar indrukwekkende lied in die film, Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt, haar hese stemgeluid en tweeslachtige act maakten haar al tijdens haar jaren als actrice beroemd als zangeres.


Vanaf de Tweede Wereldoorlog was Dietrich vooral een zangeres. Zij, een Duitse, trok naar Europa om de geallieerde soldaten te troosten en op te beuren met haar liedjes en zamelde geld in voor de geallieerden. De bommen die daarvan werden aangeschaft, konden op het hoofd vallen van haar moeder en zus in Berlijn. De Duitse die zich meteen had afgewend van de krijsende Führer werd een voor sommigen beschamend symbool: zo kon het dus ook. Het 'oude' Duitsland verloochende ze nooit. Maar toen ze in 1960 terugkwam voor een optreden werd ze uitgejouwd als verraadster.


Intussen was Riefenstahl dikke vrienden met Hitler en Goebbels. Ze maakte haar beruchte maar ijzingwekkend mooie propagandafilms, te beginnen met Triumph des Willens, over de Rijkspartijdag in 1934, een ode aan de nieuwe leider. Na de oorlog werd ze vrijgesproken; ze was slechts een meeloper, geen oorlogsmisdadiger. Ze zou altijd blijven ontkennen dat ze Hitlers gedachtengoed had aangehangen; haar intentie was 'puur artistiek'.


Na de oorlog ging Riefenstahl de Nuba fotograferen, een traditionele stam in Soedan. Hippies, popsterren en feministes liepen met haar weg. Het was de Amerikaanse schrijfster Susan Sontag die erop wees dat Riefenstahls blik altijd 'fascistisch' was geweest, of het nu ging om de Roma met hun 'authentieke' gezichten (die ze als figuranten uit concentratiekampen haalde), om sporthelden of de Nuba met hun glanzende, onbedorven lichamen.


Wielands sympathie ligt overduidelijk bij Dietrich. Zij was een diva, maar een laconieke, die het filmwereldje niet zo serieus nam. Lief was ze ook: ze bracht pannetjes soep naar verdrietige en zieke vrienden, overlaadde haar geliefden met cadeautjes en zorgde ondanks al die minnaars een leven lang voor haar echtgenoot, van wie ze nooit scheidde, en hun dochter. Voor Riefenstahl heeft Wieland een huiverige fascinatie: nietsontziend egoïstisch zijn, schaamteloos ijdel en consequent leugenachtig - kijk, zo blijft een nieuwe vrouw een eeuw lang jong en beroemd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden