Nog lang niet te vol

Twee eeuwen geleden voorspelde Malthus dat de groeiende wereldbevolking aan plagen en oorlogen tenonder zou gaan. Mis. Voller maakt creatiever....

STEL DAT Isaac Newton zich zou hebben vergist of dat Charles Darwin er bij nader inzien een stuk naast had gezeten. Het zou de theorieën van zwaartekracht en evolutie op hun kop hebben gezet. Reputaties zouden zijn gesneuveld en leerboeken zouden zijn herschreven. Klassieke wetten uit de wetenschap moeten kloppen, anders valt er niet mee te werken. Althans, voor de meeste natuurwetenschappers.

Filosofen, economen en milieuwetenschappers hebben het een stuk gemakkelijker. En wie alle drie disciplines in zich verenigt, kan zich zelfs héél grondig vergissen terwijl zijn reputatie overeind blijft. Zijn 'natuurwet' blijft bestaan, ook al is die achterhaald of heeft er nooit veel van geklopt. Zoals het geval is met de veelgeroemde, vaak geciteerde en door velen nog steeds omarmde theorie van de Britse dominee, econoom en filosoof Thomas Malthus (1766-1834).

Ruim tweehonderd jaar geleden schreef Thomas Malthus An Essay on the Principle of Population; een apocalyptische waarschuwing voor de gevaren van overbevolking. De Franse revolutie was in 1798 net achter de rug en de industriële ontwikkeling kwam op gang. Het lot van de mensheid stond volgens Malthus op het spel. Zijn profetie lijkt in termen van vandaag nog het meest op een combinatie van de millenium-bug en het broeikaseffect, maar het was een geluid dat zijn tijdgenoten graag wilden horen.

Het boek werd een enorm succes. Charles Darwin bekende dat hij de kerngedachte voor zijn evolutietheorie bij Malthus had opgedaan, en ruim een eeuw later prees econoom John Maynard Keynes het essay nog steeds de hemel in - als sluitende theorie voor armoede en werkloosheid vóór hij de zijne daarvoor in de plaats stelde. Dat Karl Marx de theorie afdeed als een 'schotschrift tegen de mensheid', deed daar weinig aan af.

In de twintigste eeuw maakte ook de milieubeweging zich meester van Malthus. Zijn gedachtegoed wordt er tot op de dag van vandaag gekoesterd. Het geruchtmakende rapport van de Club van Rome uit 1972 is te lezen als één lange ode aan zijn theorie, die voor het eerst in wetenschappelijke termen beschreef hoe de groei van de wereldbevolking de draagkracht van de planeet voorbij zou streven.

Malthus beweerde dat dit geen theoretische mogelijkheid was, maar een onafwendbare realiteit. Zo luidde ook de teneur van het Rapport van de Club van Rome, dat vooral in dichtbevolkte gebieden als Nederland en Japan massaal werd verkocht en gelezen.

De Club van Rome combineerde Malthus' theorie met een precieze berekening van het tijdstip waarop de bevolking te groot zou worden; de landbouw haar top zou bereiken en de natuurlijke hulpbronnen zouden zijn uitgeput. Het tijdstip, kortom, waarop de wereldbevolking de grenzen van haar groei zou bereiken. Dan zou hongersnood ontstaan en zou de economie imploderen. Binnen vijftig tot honderd jaar, zei de computer.

Alle beschikbare landbouwgrond zou rond 2000 in gebruik zijn genomen. De voorraden olie en aardgas zouden in 2015 zijn uitgeput. Aan zilver, tin en uranium zou rond de (afgelopen) eeuwwisseling een nijpend tekort zijn ontstaan. Dit alles was geen slag in de lucht, maar een rekenkundige oefening op basis van het system dynamics-model van het Massachusetts Institute of Technology. En dat maakt indruk.

Zo ook was de theorie van Malthus gebaseerd op rekenkundige logica. De bevolking op aarde, stelt hij, groeit volgens een exponentiële lijn terwijl de beschikbaarheid van voedsel hóógstens in lineair tempo groeit. De bevolking groeit per definitie sneller dan het aanbod van voedsel. Bij planten en dieren in de vrije natuur wordt dit mechanisme gereguleerd door 'verspilling van zaad, ziekte en voortijdige dood'. Dat is de harde hand van de natuur die voor mensen onwenselijk, maar zonder tegenmaatregelen onafwendbaar is.

Zelfs wanneer de mensheid elke generatie méér voedsel zou produceren dan de vorige, zou dat te weinig zijn voor een bevolking die zichzelf steeds verdubbelt, rekent Malthus voor. Twee kinderen brengen er normaal gesproken vier groot, en die weer acht. De volgend generatie telt 16 nakomelingen en die daarna 32. In deze vijf stappen kan de productie van voedsel wellicht worden vervijfvoudigd, maar toch zeker niet méér.'The power of population is greater than the power in the earth.' Armoede, honger, oorlog en andere ellende zijn het gevolg.

Als econoom dacht Malthus een harde natuurwet te hebben blootgelegd, en als dominee ontwaarde hij een 'vingerwijzing Gods'. Dat bracht de opdracht met zich mee om iets te doen. In de eerste versie van zijn essay uit 1798 beperkt hij zich tot de theorie, maar in latere versies volgt de oplossing: geboortebeperking. Huwelijken moesten worden uitgesteld, zei de dominee. En zowel vóór als tijdens het huwelijk moest seksuele onthouding worden betracht. Dat recept heette moral restraint (morele beperking) en kreeg de goedkeuring van alle preutse moralisten op het Britse eiland en ver daarbuiten.

Toen Malthus zijn bevolkingsessay schreef, telde Engeland 7 miljoen inwoners. Volgens zijn eigen voorspelling zouden dat er een eeuw later 112 miljoen moeten zijn. In werkelijkheid waren het er twéé eeuwen later ongeveer 60 miljoen. Maar dat is niet belangrijk: Malthus kon zich bij beide aantallen niets voorstellen. De hongersnood zou zich al lang hebben aangediend. Zelfs wanneer de landbouw revolutionair zou ontwikkelen, zei hij, zou het totale grondgebied van het Verenigd Koninkrijk nooit voldoende voedsel voor zoveel mensen kunnen produceren.

Het in productie brengen van overzeese kolonies zou niet helpen en zelfs een compleet vegetarisch menu zou de mensheid niet redden. Natuurlijk bestaan er wetenschappelijke onzekerheden die zijn theorie bedreigen, erkende Malthus, maar in feite had hij ze allemaal ingecalculeerd.

Zo is vleesproductie weliswaar verspilling van voedsel, zei hij, maar waar zouden boeren de mest voor hun akkers vandaan moeten halen wanneer ze niet óók koeien zouden houden? En hoe zou er ooit een natuurlijke vorm van geboortebeperking tot stand kunnen komen zonder 'morele' zelfbeperking? Sommige zaken, zoals kunstmest, condooms of de pil, waren simpelweg onvoorstelbaar.

En dat was niet zijn enige beperking. In feite, stelde in 1965 de Deense econome Ester Boserup, is zelfs de kern van Malthus' leer volledig onjuist. De menselijke geschiedenis bewijst dat juist een hóge bevolkingsdruk leidt tot hoge voedselproductie. Elk ruimteprobleem brengt nieuwe oplossingen, zoals irrigatie, bemesting, rotatiesystemen en wat al niet meer. Recycling van grondstoffen wordt interessant wanneer de economische noodzaak ontstaat. Schaarste aan fossiele energie leidt tot besparing en de ontwikkeling van duurzame energiebronnen.

Maar wie heeft ooit van Boserup gehoord - de vrouw die zich niet vergiste?

Bovendien leidt méér welvaart tot dusver automatisch tot lagere geboortecijfers. Na de Tweede Wereldoorlog is het gemiddeld aantal geboortes overal ter wereld teruggelopen. Ontwikkeling, onderwijs en welvaart blijken de beste vormen van geboortebeperking. Zelfs in de ontwikkelingslanden daalde het gemiddeld kindertal de afgelopen vijftig jaar van zes naar vier, en die neerwaartse trend zet zich in rap tempo voort. Vrijwel overal in de westerse wereld ligt het reproductiecijfer al beneden de twee kinderen en heeft de feitelijke daling van de bevolking zich ingezet.

De huidige wereldbevolking bestaat uit zes miljard mensen. Dat is acht keer zoveel als de 750 miljoen ten tijde van Malthus. Volgens het bevolkingsbureau van de Verenigde Naties zal dit aantal zich de komende eeuw nét niet meer verdubbelen. Daarna wordt een daling verwacht.

Technisch gesproken zou het geen probleem hoeven zijn om 11 miljard mensen te voeden, te huisvesten en van schoon water te voorzien. Of dat gebeurt, is minder afhankelijk van de draagkracht van de aarde, dan van glibberig mensenwerk zoals internationale samenwerking, verspreiding van kennis en sociale gelijkheid.

Wat Karl Marx waarschijnlijk ook bedoelde, hoewel híj zich uiteraard vergiste in de manier waarop dat ideaal uiteindelijk bereikt zou worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden