REPORTAGE

Nog geen pais en vree in het nieuwe Colombia

Hoe veilig is Noordwest-Colombia straks na het vredesakkoord met de FARC? 'Wie beschermt ons als zij hun wapens hebben ingeleverd?'

Gevechten tussen leden van de Nasa-stam en de politie in de buurt van het Colombiaanse dorp Calota. De indianen hebben hier een suikerrietplantage van driehonderd hectare 'gekraakt' die hen ooit door de overheid beloofd zou zijn.Beeld Stephen Ferry

'Ik weet niet of vrede wel zo'n goed idee is.' Lady Rivera zit op de veranda van haar woning en kijkt uit over het dal. 'Hier verderop is een FARC kampement', zegt de 31-jarige boerin en wijst op een zandpad dat langs haar huis bergopwaarts loopt. 'Als zij hun wapens inleveren, wie beschermt ons dan nog?', vraagt ze zich hardop af. 'Het leger?', ze lacht schamper. 'Als de FARC hier vertrekt, zijn we ten dode opgeschreven.'

Het is een breed gedeelde angst in het noorden van het Colombiaanse departement Cauca. De inwoners zijn weliswaar kritisch over het machtsmisbruik van de FARC, de guerrillabeweging die de regio grotendeels onder controle heeft, ze zijn nog veel banger voor de slachtpartijen, afpersingen en verkrachtingen van paramilitairen. 'De guerrilla is hier de baas', zegt Rivera's moeder Marleni Viera. 'Zij houden andere gewapende groepen buiten.'

Rivera en haar moeder volgen de vredesonderhandelingen in de Cubaanse hoofdstad Havana op de voet. 'Ze zeggen dat de FARC strijders, na het tekenen van het vredesakkoord, in speciale vredeszones moeten gaan wonen', zegt Rivera. Ze werpt haar hond, die luistert naar de naam Piojoso (vlooienbaal), een homp brood toe. 'Wij hopen dat dat hier is', gaat ze verder. 'Maar goed, ons wordt niks gevraagd.'

De vredesbesprekingen tussen de marxistisch-leninistische FARC en de Colombiaanse regering zijn in de laatste fase beland. Na drieënhalf jaar onderhandelen kondigen de partijen komende woensdag naar verwachting een staakt-het-vuren aan. Een historisch moment na ruim een halve eeuw bloedig conflict, met honderdduizenden doden en miljoenen ontheemden.

Vredesgebieden

Aanvankelijk was het de bedoeling op 23 maart een definitief vredesakkoord te tekenen. Dat beloofden president Juan Manuel Santos en FARC leider Timochenko een half jaar geleden, toen ze elkaar voor het eerst onwennig de hand schudden. Destijds leek het een haalbare deadline, er waren immers al deelakkoorden bereikt over vier van de vijf agendapunten. Maar de laatste horde, het ontwapeningsproces, blijkt nog heel wat voeten in de aarde te hebben.

De hamvraag is waar de rebellen naartoe moeten. Nu nog zitten zo'n achtduizend strijders in de guerrillakampementen, veelal in afgelegen en moeilijk begaanbare gebieden. Nog eens tienduizend anderen wonen in de bijbehorende dorpskernen. Zij fungeren als spionnen, rekruteren nieuwe strijders en verlenen logistieke steun. Nadat de vrede is getekend, moeten al deze guerrillero's zich bekend maken en de wapens neerleggen. Vooralsnog is alleen duidelijk dat dit in speciaal aan te wijzen gebieden op het platteland moet gebeuren, onder toezicht van internationale organisaties.

De FARC wil zestig 'vredesgebieden' oprichten, verspreid over het hele land. Die moeten samenvallen met de regio's die ze van oudsher domineren, zoals het gebied waar Rivera en haar moeder wonen. De regering pleit voor slechts tien 'concentratiezones', elk met de afmetingen van een flink boerenbedrijf. Het idee is dat de rebellen zich daar gaan voorbereiden op het civiele leven.

Beeld de Volkskrant
Leden van de Nasa-stam.Beeld Stephen Ferry

Voordelen

De boeren in het noorden van Cauca hopen dat ze in Havana besluiten hun dorpen tot vredesgebied te bombarderen. 'Het kan grote voordelen opleveren voor ons', zegt Edgardo Muñoz. De 38-jarige boer staat bovenop een berg in gemeente Miranda, en wijst naar de zich eindeloos uitstrekkende suikerrietvelden in het dal. 'De grootgrondbezitters rukken steeds verder op', zegt hij. 'Als dit een vredesgebied wordt, krijgen we misschien meer land en meer autonomie.'

Het conflict heeft diepe kraters geslagen in deze regio. In de huizen zitten kogelgaten, complete dorpen zijn op de vlucht geslagen voor het geweld. Strijders van het zesde front van de FARC hebben met spuitbussen hun territorium gemarkeerd. 'FARC, leger van het volk, strijdt al vijftig jaar voor vrede', staat met zwarte hanenpoten op een muur. 'Wij zijn het beu kinderen te baren voor deze oorlog', heeft iemand erboven geschreven.

Veel inwoners verbouwen wiet, coca of papaver. Met de Stille Oceaan om de hoek is het een aantrekkelijke regio voor drugshandelaars. Ook de FARC verdient grof geld aan de illegale handel. Kopers van de planten en eigenaars van cocaïne laboratoria betalen flinke belasting aan de rebellen. Voor de boeren zelf is het vooral een kwestie van overleven. 'Cacao en koffie leveren veel te weinig op', aldus Muñoz. 'Zolang er geen alternatief is, blijven we drugs produceren.'

Beeld Stephen Ferry

Ruimte inperken

De rechtse oppositie in Colombia wil niet dat er concentratiezones komen in regio's met illegale gewassen. Zij vrezen dat de oud-strijders zich dan zullen blijven wijden aan de drugshandel en mogelijk nieuwe criminele organisaties vormen. Sowieso willen ze de ruimte van de guerrilleros zoveel mogelijk inperken om te voorkomen dat de zones uitgroeien tot 'marxistische vrijplaatsen'. De FARC klaagt dat de oppositie hen in 'openluchtgevangenissen' wil opsluiten.

Maar de lokatie van de concentratiezones is niet het enige punt waar de onderhandelaars in Havana over steggelen. De guerrillero's maken zich grote zorgen over hun veiligheid. Hoeveel tijd hebben ze om te ontwapenen? Wie beschermt hen als ze eenmaal ontwapend zijn? Hoeveel zeggenschap krijgen ze in de vredesgebieden? En hoe voorkomt de regering dat andere gewapende groepen profiteren van het machtsvacuüm dat de gedemobiliseerde strijders achterlaten?

Het is vooral deze laatste vraag die ook de inwoners van het noorden van Cauca uit hun slaap houdt. De regio wordt bevolkt door indianen, Afro-Colombianen en kleine boeren. Zij zijn veelal arm en hebben een structureel gebrek aan landbouwgrond. Veel van hen sympathiseren met de FARC, die sinds de oprichting in de jaren zestig pleit voor eerlijker landverdeling. De lokale bevolking vreest dat de demobilisatie de weg vrijmaakt voor de komst van drugsbendes of paramilitairen.

Beeld Stephen Ferry

Slachtpartijen

De paramilitairen werden groot in de jaren negentig. Grootgrondbezitters, zakenlui en rechtse politici hadden genoeg van de afpersingen en ontvoeringen van de guerrillero's en besloten hun eigen knokploegen te financieren. De organisaties kregen steun van politie en militairen, die de groepen inzetten om de vuile klusjes op te knappen. Ook in de door de FARC gedomineerde dorpen in Cauca hebben ze dood en verderf gezaaid.

Tien jaar geleden deed toenmalig president Álvaro Uribe een poging de paramilitairen te demobiliseren. Dat is grotendeels mislukt. De groepen zijn nog altijd actief, zij het nu onder andere namen. De regering spreekt van criminele bendes en ontkent dat er nog banden bestaan met politie of het leger. Experts trekken die lezing in twijfel.

'Dit zijn geen gewone criminele organisaties', aldus David Correal, onderzoeker van het Colombiaanse conflictanalysecentrum CERAC. 'Ze houden zich bezig met afpersing, drugshandel en andere criminaliteit, maar hebben ook politieke drijfveren.' Volgens Correal is er een reëel risico dat deze groeperingen voormalige FARC gebieden overnemen en slachtpartijen aanrichten onder de bevolking. 'Dat gevaar is nu het belangrijkste discussiepunt in Havana.'

Beeld Stephen Ferry

Mensen geëxecuteerd

'Wij willen helemaal niemand op ons grondgebied', zegt Arcadio Escué, een 43-jarige Nasa indiaan. 'De FARC heeft veel schade aangericht in onze gemeenschappen', aldus Escué. 'Ze hebben mensen geëxecuteerd en onze kinderen gerekruteerd als soldaten.' Hij is een tijdje stil, lijkt diep na te denken. 'Maar het gevaar van paramilitairen is nog veel groter ', gaat hij dan verder. 'Als zij hier de macht overnemen, dan zou dat een ramp betekenen.'

Escué bevindt zich deze ochtend samen met honderden andere indianen in het dal van het dorp Caloto. Ze hebben hier een suikerrietplantage van driehonderd hectares gekraakt. De indianen zeggen dat ze recht hebben op het land, omdat de regering hen tientallen jaren geleden 16 duizend hectares heeft beloofd en ze daarvan pas de helft hebben gekregen. Maar de politie, die zich heeft verschanst in de boerderij op het terrein, maakt geen aanstalten het land aan de indianen over te dragen.

Beeld Stephen Ferry

Verbrand suikerriet

Integendeel. Het traangas mengt zich met de geur van verbrand suikerriet. De dikke witte rook waait laag over de grond. De indianen, sommigen pas veertien jaar oud, beschermen hun gezicht met natte zakdoeken. Ze pakken de rokende bommen op en gooien ze terug naar de politie. 'Pak aan klootzakken.' Er zijn het afgelopen jaar twee indianen gestorven door politiekogels op dit landgoed, driehonderd anderen raakten gewond.

'In Havana zeggen ze dat de vrede nabij is', zegt Escué met tranende ogen van de bommen. 'Maar waarom zou ik ze geloven?' Hij hoest luidruchtig, loopt weg van de rook en probeert even verderop op adem te komen. 'Wij hebben ontelbare keren met de regering onderhandeld. Ze hebben ons land beloofd, ze hebben akkoorden ondertekend. Maar ze houden zich er niet aan. Geweld is de enige manier om iets gedaan te krijgen in dit land.'

'Het is ingewikkeld', zegt boer Muñoz met een zucht. 'Niemand wil in oorlog leven. Maar wat betekent een handtekening onder een vredesverdrag?' Hij staart peinzend voor zich uit en wroet wat met zijn laars in de aarde. 'Als er geen structurele veranderingen komen, dan staat er zo weer een nieuwe guerrillabeweging op.' Hij zucht opnieuw diep. 'We denken er al over om onze eigen veiligheidstroepen op te richten', zegt hij. 'Om ons te beschermen tegen wat er na de vrede komt.'

Beeld Stephen Ferry
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden