Nog één referendum svp: over de afschaffing ervan

'DE GEVAARLIJKSTE tirannie is het populistische gevoel van de democratische massa', schreef de Victoriaanse auteur Anthony Trollope...

Gezien de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen zullen veel politici in Nederland de stelling graag beamen, maar het land mag zich tenminste gelukkig prijzen dat het fenomeen van het referendum hier nog niet is doorgedrongen. Het referendum is bij uitstek het middel om het populistisch volksgevoel te mobiliseren.

De Ierse premier Ahern is tegenwoordig door zijn eigen volk ongeveer in de houdgreep genomen. In korte tijd heeft hij twee keer een referendum verloren: eerst over het Verdrag van Nice en deze week over de reparatie en aanscherping van de abortuswetgeving.

Van de EU-landen houdt Ierland de meeste referenda. Elk bestuurlijk wissewasje wordt hier aan een volksraadpleging onderworpen. Op deze wijze wil Ierland zijn nog geen eeuw oude onafhankelijkheid etaleren. Maar in de praktijk betekent het dat in een mondialiserende wereld de eigen regering bijna alle bestuurskracht wordt ontnomen.

Er valt iets voor te zeggen om ingrijpende veranderingen - bijvoorbeeld de invoering van een nieuwe munt - in een referendum aan het volk voor te leggen. Het Ierse volk moet zich echter ook uitspreken over de praktische dagelijkse politiek, waaraan vele haken en ogen kleven. Het Verdrag van Nice - een ingewikkeld compromis dat de uitbreiding van de EU mogelijk moet maken - en de reparatie van een aantal lacunes en onduidelijkheden in de abortuswetgeving lenen zich nauwelijks voor referenda.

De complexheid van de vraagstelling leidde ertoe dat beide referenda in Ierland min of meer makkelijk konden worden misbruikt door proteststemmers die er een uitgelezen kans in zagen om hun ontevredenheid over de algemene politiek te uiten. Tot twee keer toe slaagde een monsterverbond van linkse oppositiepartijen en extreemrechtse groeperingen erin om zoveel ontevredenheid te mobiliseren dat de opiniepeilingen werden gelogenstraft.

Voor de regering-Ahern, die er telkens niet in slaagt de eigen achterban naar de stembus te krijgen, zijn de druiven zuur. De premier zal vermoedelijk zelf minder rouwig zijn over de nederlaag bij het inmiddels vijfde abortusreferendum in de Ierse geschiedenis, dan die over het Verdrag van Nice.

Het nieuwe abortusreferendum is hem min of meer opgedrongen door een aantal onafhankelijke coalitiepartners die zijn minderheidsregering steunen. En zelf zal hij het misbaksel van aanscherpingen en versoepelingen ook de schoonheidsprijs niet hebben gegeven. 'Volgende keer beter', relativeerde de premier donderdagavond deze nederlaag.

De afwijzing van het Verdrag van Nice is pijnlijker, omdat het kleine Ierland hierdoor in zijn eentje de aan een strak tijdschema gebonden uitbreiding van de EU dreigt te blokkeren. Ahern leed hierdoor niet alleen binnenlands gezichtsverlies, maar maakte zichzelf tot melaatse in Brussel, en Ierland tot een lastige en hoogst onbetrouwbare EU-partner.

De premier zal in het najaar een herkansing wagen met dit referendum, maar het is zeer onzeker of er dan wel een meerderheid voor zal worden gevonden. Niemand praat er graag over - de andere landen hebben 'Nice' gewoon geratificeerd en doen net of hun neus bloedt in de overtuiging dat buitenlandse bemoeienis nog meer schade zal aanrichten - maar het feit ligt er dat de toekomst van Europa afhankelijk is van het enthousiasme van Aherns achterban om de proteststemmers te trotseren.

Referenda blijken voortschrijdende ontwikkelingen niet te stimuleren. Zwitserland - een andere staat die regelmatig referenda houdt - is ongeveer het meest conservatieve land ter wereld geworden. De slavernij is afgeschaft, maar het woord vrouwenkiesrecht doet bij veel Zwitsers nog altijd pijn aan de oren. Afgelopen weekeinde kon Zwitserland bijna zestig jaar na de oprichting eindelijk lid worden van de VN.

Het verschil tussen Zwitserland en Ierland is dat de laatste niet alleen al lang lid is van de VN maar ook een volwaardig lid van de Europese Unie, en daardoor gedwongen is loyaal aan het Brusselse besluitvormingsproces deel te nemen. Dat is bijna onmogelijk als elk compromis aan een referendum moet worden onderworpen. Als Ierland een moderne staat wil worden, dan rest er maar één laatste referendum: over de afschaffing. Zelfs de rooms-katholieke kerk zal daarna niet kunnen beletten dat Ierland binnen een decennnium ook een modern abortusbeleid heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden