AnalyseDuits EU-voorzitterschap

Nog één keer houden Merkels compromissen Europa bij elkaar

Merkel tijdens een debat in de Bondsdag.  Beeld EPA
Merkel tijdens een debat in de Bondsdag.Beeld EPA

Het Duitse leiderschap over de Europese Unie loopt ten einde. Er waren grootse plannen, maar door de pandemie stond het voorzitterschap van Angela Merkel grotendeels in het teken van crisisimanagement. Daarin blinkt de Bondskanselier ook nu weer uit. 

‘Ik heb best van het voorzitterschap genoten.’ Dat zei Angela Merkel vrijdagmorgen tegen de pers in Brussel, na de eerste doorvergaderde nacht van de EU-top die het einde van het Duitse EU-leiderschap markeert. Het is een opvallende uitspraak na een halfjaar waarin tal van Brusselde branden moesten worden geblust: eerst de strijd over gemeenschappelijke schulden, nu de ruzie over de rechtsstaatclausule. En dan natuurlijk de Brexit, waar de vlammen nog onverminderd uitslaan.

Veel Europeanen zagen de timing van het Duitse voorzitterschap daarom als een geluk bij een ongeluk: wie kon Europa immers beter door dit crisisjaar helpen dan Angela Merkel, de vrouw die volgend jaar de politiek verlaat. Voorgoed, zoals de 66-jarige politica zelf stellig zegt. Wat is de balans van het Duitse voorzitterschap in crisistijd?  

Grote plannen

Vóór corona had Duitsland grote plannen voor het EU-voorzitterschap: Europa’s economische grootmacht wilde de verhouding tussen de EU en China prominent op de agenda zetten, Merkel had willen bezinnen op de positie en slagkracht van Europa in een wereld zonder de VS als onwankelbare bondgenoot. Ook zouden de Europese duurzaamheids- en klimaatdoelstellingen prioriteit krijgen.

Van die drie speerpunten is alleen het laatste gelukt, zoals Merkel vrijdag al resumeerde, met een knipoog naar Portugal, de volgende voorzitter: ‘We hebben nog wat werk voor jullie overgelaten.’

Voor het klimaatdoel van 55 procent emissiereductie tot 2030 trok Merkel samen op met de Franse president Macron. In de nacht van donderdag op vrijdag lukte het om het dwarsliggende, want zwaar van kolen afhankelijke Polen te vermurwen met financiële tegemoetkomingen. ‘Dit was de slapeloze nacht waard’, aldus Merkel.

Een luisterend oor richting Hongarije en Polen bleek ook soelaas te bieden in de strijd over de rechtsstaattoets op de komende meerjarenbegroting, en over het coronaherstelpakket. Dat laatste leidde tot een strijd om de Europese grondbeginselen. Waar de meeste Europese regeringsleiders er hard en principieel ingingen, Rutte voorop, bleef Merkel verbinding zoeken met de twee democratieën in verregaande staat van ontmanteling.

Zusammenhalt

Het is typisch merkeliaans. De Duitse kanselier is altijd gericht op Zusammenhalt – het vinden van een compromis, ook als dat het kleinste gemene veelvoud is. Het is een politiek die haar op de kritiek kwam te staan dat ze de Europese kernwaarden, democratie en mensenrechten, verkwanselt voor een compromis.

Voor Merkel is dat compromis juist de kern van waar het in Europa om draait, zei ze voorafgaand aan de top in een videoconferentie met Europese parlementariërs: ‘Dat is, zou ik zeggen, precies de taak van politiek: om zaken die onverenigbaar schijnen om te zetten in een resultaat waar iedereen mee kan leven.’ Of ze gelijk heeft of niet, feit is dat onder Duitse leiding een existentiële Europese crisis voorkomen is.

null Beeld EPA
Beeld EPA

Maar de grootste prestatie van het Duitse voorzitterschap dateert van deze zomer, toen Duitsland zelf een politieke u-bocht maakte en zich, tot schrik van Den Haag, openstelde voor het maken van gemeenschappelijke Europese schulden. Dit om het oplaaien van de aloude strijd tussen Noord- en Zuid-Europa te voorkomen. Ook dat was typisch Merkel, de politica die in tijden van crisis opeens zo snel schakelt dat ze iedereen verbluft achterlaat.

De waakvlam van de Europese eenheid brandt nog en zal vermoedelijk ook niet doven in het geval van een No-Deal-Brexit – op dit punt is Europa eensgezinder dan een half jaar geleden. Zo bezien is het wel begrijpelijk dat crisismanager Merkel genoten zegt te hebben van het voorzitterschap.

Voetbalelftal

Moeilijker te beantwoorden is de vraag hoe Merkel de toekomst ziet van de unie die ze achterlaat. De unie die, het geslaagde crisismanagement ten spijt, soms de indruk geeft van een prijswinnend voetbalelftal dat over zijn hoogtepunt heen is. Een ploeg waarvan één vedette is vertrokken, een paar anderen kritiek hebben op de opstelling en weer anderen willen onderhandelen over hun contract. Wat gebeurt er met zo’n ploeg als ook nog de aanvoerder, centrale verdediger Angela Merkel, met pensioen gaat?

‘Europa is onze toekomst’ is een gevleugelde zin van de Duitse kanselier. Voor het eerst zei ze het in 2005, als CDU-lijsttrekker tijdens de viering van vijftig jaar Verdrag van Rome, voor het laatst zei ze het bij de aftrap van het Duitse voorzitterschap in juli van dit jaar. Grote woorden van een politica die grote woorden meestal schuwt.

Het is de vraag of er straks iemand anders opstaat die de macht, het strategisch denkvermogen en het geduld heeft voor een politiek van kleine stapjes, als het in Brussel met grote beloftes en politieke vergezichten weer eens niet lukt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden