Nog altijd beroepsrelativist

Plaats: Groningen..

René Didde

Te vaak wordt een toevallige mug een toevallige olifant. Zo mag van dr. Willem Hofstee de stand van het land wel worden gekenschetst. Brandende kwesties genoeg in de politiek en in de media, of het nu gaat om de crisis in de zorg, dommere studenten of de neerwaartse spiraal in de economie, maar het zal wel. 'Het is much ado about nothing', oordeelt de 67-jarige Groningse psycholoog.

Hofstee mist vaak de eenvoudige feiten en redeneringen die de prangende problemen relativeren. Neem de economie. 'Mag de groei even in de min zitten?', zegt Hofstee. 'Bedenk dat we sinds de vorige crisis 30 procent meer verdienen.'

Eigenlijk is Hofstee een beroepsrelativist. Hij geldt als een van de grondleggers van tests waarmee de intelligentie wordt gemeten, maar is de eerste om het belang ervan te relativeren. 'Een paar IQ-punten meer of minder zegt niet zoveel', aldus Hofstee. 'De spreiding in de statistische methode waarop de test is gestoeld, bedraagt zeven IQ-punten; dat is al bijna het verschil tussen een schooladvies voor mavo of havo.'

Iedere serieuze wetenschapper zou zijn eigen werk moeten relativeren, aldus Hofstee, sterker nog, het is het wezen van de wetenschap. Juist in deze tijd waar de hypes elkaar in rap tempo opvolgen zouden wetenschappers zich dat moeten beseffen. 'Maar ja, je maakt niet de blits met relativeren.'

Hofstee is twee jaar weg bij de universiteit, maar hij heeft er nog een bureau en ook als hij thuis werkt, onderhoudt hij frequent contact met het secretariaat om zijn agenda in goede banen te leiden. Hij begeleidt diverse promovendi, geeft college, schrijft artikelen en bestiert een tiental commissies en adviesorganen.

Het emeritaat heeft zijn leven dus niet veranderd. Of het moet zijn dat het tempo wat relaxter is. De concentratie neemt toch wat af, merkt hij ook aan de bridgetafel.

Behalve in de intelligentietests stopt hij veel tijd in de tests waarmee iemands persoonlijkheid wordt beoordeeld. Kijk hier, zojuist gereed, een gedegen wetenschappelijk artikel, waarin hij aantoont dat de verschillen tussen personen door deze tests schromelijk worden overdreven.

'De tests beoordelen personen op onder meer betrouwbaarheid, netheid en stressbestendigheid. Allereerst is zo'n test allesbehalve een harde meting, want de personen vullen de vragenlijsten zelf in. Een saillant incident of afwijking op de lijst is te vaak reden voor classificatie als ''minder betrouwbaar'' of ''niet netjes''.'

Eigenlijk lijken we allemaal heel erg op elkaar als je de tests op grote schaal uitvoert en systematisch vergelijkt, zo blijkt uit Hofstees analyse. 'Uitslagen kruipen naar het midden. We zijn dus allemaal betrouwbaar, netjes en stressbestendig. Slechts een enkeling is het absoluut niet, en enkele personen zijn het hooguit wat meer dan normaal.'

Verschillen tussen personen worden dus schromelijk overdreven, vindt Hofstee. Het is geen prettige boodschap die hij brengt. 'De markt van tests en vragenlijsten is een gigantische industrie met veel belangen. Dat wordt gevoed doordat veel werkgevers in personeelsadvertenties zoeken naar een schaap met vijf poten. Van alle mensen die reageren is echter 95 tot 100 procent volkomen geschikt voor die baan. Een sollicitatiegesprek is nog lonend, maar eigenlijk kun je ook een dobbelsteen gooien.'

Het is net als met de intelligentie: iedereen is intelligent, een enkeling uitgezonderd. 'Pas in tweede instantie is de een iets intelligenter dan een ander. Op dergelijke kleine verschillen wordt te veel gefocust in de maatschappij. Microscopisch kleine minpuntjes en verschillen worden onterecht een big thing.'

Hoewel hij bescheiden overkomt en bedachtzaam formuleert, gaat hij krasse standpunten niet uit de weg. Zoals in de jaren zeventig toen Hofstee voor een zuivere loting pleitte bij het numerus fixus voor populaire studies als medicijnen, tandheelkunde en diergeneeskunde.

'Ik was een berucht liefhebber van dobbelstenen. Iedereen met een geldig VWO-diploma heeft namelijk zonder aanziens des persoons recht op zo'n studie. Klaar. Het werd echter een typisch poldersysteem van gewogen loting, waardoor mensen met een acht gemiddeld meer kans hebben. Dergelijke geesten gingen dan zuivere wetenschap bedrijven, wat leidde tot een tekort aan veeartsen die nog handwerk wilden verrichten.'

Nu hoor je vaak dat psychologie geen wetenschap is, maar een vaag vak met een hoog zwetsgehalte, ja Hofstee weet het. 'Het is een hardnekkig vooroordeel. De psychologie heeft zich daar vanaf de jaren zestig tegen trachten te wapenen door natuurwetenschappelijke exactheid en objectiviteit na te streven. Dat is echter maar de helft van het verhaal', zegt Hofstee.

'De laatste jaren groeit de overtuiging dat psychologie een professie is. Wiskunde is alleen maar wetenschap. De professionele psychologie gaat over een vertrouwensrelatie met cliënten, waarbij oordeelsvorming en casuïstiek zich nestelen naast objectieve metingen.'

Dergelijke professionalismen ziet hij trouwens in de hele samenleving ontstaan. 'De rationele samenleving met zijn overheersende economische en bureaucratische prikkels zal spoedig voorbij zijn. Zaken als gezondheidszorg en aandeelhouderschap worden flexibeler georganiseerd met zelfsturing waarbij professionals vertrouwensrelaties onderhouden met cliënten.'

In zo'n bestel zal het belang van de psychologische wetenschap toenemen, voorziet Hofstee. 'Respect voor de ander in plaats van louter recht op welvaart of zorg krijgt een belangrijkere plaats. Dat staat vast.'

Hofstee houdt niet van indelen in mijlpalen, cesuren en teleurstellingen. 'Ik ben geen terugblikker. Natuurlijk heb ik ook gefaald. Het hele leven bestaat uit niet gerealiseerde mogelijkheden en onvervuld verlangen. Maar dat verhindert niet mijn tevredenheid om op relaxte wijze door te werken.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden