Nobelprijs voor de Vrede voor internationale campagne tegen kernwapens

En dat is geen toeval

Bij de Nederlandse vredesbeweging PAX voelt het alsof ze de Nobelprijs zelf hebben gewonnen. Want zonder PAX geen ICAN. Nu de nucleaire retoriek toeneemt, geeft het Nobelcomité een helder signaal af.

Daniel Hogstan, directeur Beatrice Fihn en haar echtgenoot Will Fihn Ramsay poseren met een banner met daarop het logo van ICAN nadat ze de Nobelprijs voor de vrede wonnen. Foto afp

Niet toevallig op het moment dat de dreiging van een nucleair conflict groter is dan ooit sinds de Cubacrisis, is de Nobelprijs voor de Vrede toegekend aan een organisatie die zich inzet voor het uitbannen van alle kernwapens. In het kantoortje in Genève van de International Campaign to Abolish Nuclear Weapons (ICAN) schoot vrijdagmorgen de kurk van de champagnefles. In Oslo had het Nobelcomité om 11 uur stipt de naam van de winnaar 2017 bekendgemaakt.

Nadrukkelijk verwees voorzitter Berit Reiss-Andersen naar Noord-Korea als voorbeeld van 'het reële gevaar' dat meer landen kernwapens proberen te bemachtigen. 'We leven in een wereld waar het risico dat kernwapens worden gebruikt lange tijd niet zo groot is geweest.'

Toch is de toekenning van de Nobelprijs aan ICAN een verrassing. Op de lijstjes van de bookmakers speelde de organisatie geen rol. Hoge ogen gooiden de twee mannen die in 2015 het akkoord over het kernwapenprogramma van Iran tot stand brachten, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry en zijn Iraanse collega Javed Zarif.

Het is eerder gebeurd dat het Nobelcomité vredesakkoorden wilde belonen of aanmoedigen, zoals in Colombia (2016), Noord-Ierland (1998) en Israël/Palestina (1993). Mogelijk speelden de mensenrechtenschendingen in Iran een rol bij het passeren van Kerry en Zarif.

Een verrassing is het ook omdat ICAN een betrekkelijk onbekende organisatie is. De groep werd tien jaar geleden in Australië opgericht door veelal jeugdige vredesactivisten en opereerde sindsdien nogal onder de radar. De nadruk ligt op internationaal lobbywerk. Regeringen worden bewerkt om zich te scharen achter het doel van een kernwapenvrije wereld en een verbod op kernwapens.

Onlangs boekten activisten hun eerste, niet geringe, succes. De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties nam op 7 juli het Internationaal Verdrag voor het Uitbannen van Kernwapens aan. Al het werk van de ICAN-activisten de afgelopen tien jaar is gericht geweest op dat ene doel, het opstellen van een VN-verdrag tegen kernwapens. Ook in die zin komt deze toekenning op een passend moment.

(Lees verder onder de afbeelding.)

Nederlandse winnaar

'Eigenlijk kan ik zeggen: wij hebben zelf de Nobelprijs gewonnen', zegt de Nederlandse vredesorganisatie Pax. Helaas stemde Nederland in de VN-raad nou net tégen het verdrag om kernwapens uit te bannen.

Visualisering van het kernwapenarsenaal per land. Foto De Volkskrant

ICAN legt in haar campagne de nadruk op de rampzalige humanitaire gevolgen van het gebruik van kernwapens. De organisatie is een samenwerkingsverband van 468 vredes-, milieu- en mensenrechtengroepen in honderd landen. Nederland staat op de lijst met negen organisaties, waaronder PAX.

'Het voelt alsof we zelf de Nobelprijs hebben gewonnen', zegt Helma Maas, woordvoerster van de vredesorganisatie. 'Wij spelen een grote rol binnen ICAN. Zonder ons zou ICAN eigenlijk niet kunnen draaien.' Medewerkers van PAX hebben in de loop der jaren grote internationale netwerken opgebouwd. ICAN leunt daar sterk op, volgens Maas. Ook geeft PAX geld voor het ICAN-kantoor in Genève, waar een klein aantal medewerkers 'zich driekwart in de rondte lobbyt'.

Diverse malen eerder kregen organisaties die zich inzetten voor ontwapening de Nobelvredesprijs uitgereikt. Een daarvan, de Internationale Artsen voor Voorkoming van Kernoorlog (IPPNW), winnaar in 1985, nam in 2006 het initiatief tot oprichting van ICAN. Zo bracht de ene Nobelprijs de andere voort.

ICAN op haar beurt vond inspiratie bij weer een andere Nobellaureaat (1997), de Internationale Campagne voor een Verbod op Landmijnen. Samen met een aantal 'gelijkgezinde' landen had die op een nieuwe wijze geijverd voor een internationaal verdrag tegen landmijnen. Niet langer werd, zoals in de VN gebruikelijk was, gestreefd naar consensus; het resultaat is dan immers een zwakke tekst die uitgaat van de grootste gemene deler. Dat een aantal landen niet zou willen tekenen voor een totaal verbod werd op de koop toe genomen.

Hetzelfde is gebeurd bij het Internationaal Verdrag voor het Uitbannen van Kernwapens. De negen staten die kernwapens bezitten, peinzen er niet over hun handtekening te zetten. De Verenigde Staten, Frankrijk en Groot-Brittannië verklaarden in juli in New York nadrukkelijk dat zij niet van plan zijn 'ooit toe te treden tot het verdrag'.

In de Algemene Vergadering van de VN stemden 122 lidstaten voor de tekst. Als enige stemde Nederland tegen. Een land onthield zich (Singapore), 69 landen namen niet deel aan de stemming, waaronder alle lidstaten van de NAVO (behalve Nederland).

Minister Koenders van Buitenlandse Zaken vond dat het verdrag niet strookt met de Nederlandse NAVO-verplichtingen, maar benadrukte dat Nederland als enige NAVO-lidstaat actief had deelgenomen aan de onderhandelingen, 'omdat elk initiatief dat kan bijdragen aan kernontwapening onze inzet verdient'. Om diezelfde reden feliciteerde Koenders ICAN vrijdag van harte met de Nobelprijs. 'Het is essentieel dat dit onderwerp hoog op de agenda blijft, juist nu de nucleaire retoriek toeneemt.'

Met de totstandkoming van het eerste internationale verdrag dat alle gebruik, productie, bezit en opslag van kernwapens verbiedt, is het werk van ICAN nog lang niet afgerond. De volgende fase is ervoor te zorgen - opnieuw met veel lobbywerk - dat de door de VN-assemblee geaccordeerde tekst daadwerkelijk van kracht wordt. Dat gebeurt als 50 landen hebben geratificeerd. Op het ogenblik hebben 53 lidstaten getekend, waarvan er drie (Guyana, Thailand, Vaticaanstad) ook hebben geratificeerd.

Overigens geldt de bindende kracht van het verdrag alleen voor deelnemende staten. Landen met kernwapens zullen er niet direct last van hebben.

Kernwapens zijn de wereld nog lang niet uit

Weg met de kernwapens? Welnee. De arsenalen worden gemoderniseerd, in Oost en West. Juist de stilte hierover vergroot het gevaar van een kernoorlog. (+)

Dit zijn de andere Nobelprijswinnaars

De Nobelprijs voor de Literatuur gaat naar de Britse schrijver Kazuo Ishiguro. Hij is een literaire grootmeester van de vervreemdende sfeer.

De Nobelprijs voor Scheikunde is voor drie wetenschappers die een techniek ontwikkelden om gedetailleerde microscoopfoto's te maken van grote biologische moleculen, zoals virussen en eiwitten.

De Nobelprijs voor Natuurkunde gaat naar de gedoodverfde winnaars Kip Thorne (77) en Rainer Weiss (85) voor hun werk dat leidde tot de ontdekking van trillingen in ruimte en tijd. Een deel van de prijs gaat naar fysicus Barry Barish (81).

De Nobelprijs voor Geneeskunde valt toe aan drie Amerikanen die het moleculaire mechanisme achter het ritme waarmee we waken en slapen ontrafelden: onze biologische klok.