Nobelprijs voor de Economie naar onderzoek contracttheorieën

De contracttheorieën waarvoor economen Oliver Hart en Bengt Holmström de Nobelprijs ontvangen, lijken open deuren. Maar ze hebben hoogst actuele consequenties.

Oliver Hart (L) en Bengt Holmström. Beeld afp

Niet minder dan 5.300 werknemers ontsloeg de Amerikaanse bank Wells Fargo vorige maand. Zij hadden op gigantische schaal neprekeningen geopend, klanten ongevraagd creditcards gestuurd en extra betaalpassen verstrekt. Het motief: ze moesten de door de directie opgelegde targets halen. Alles om hun baan te behouden - en een bonus veilig te stellen.

Het megaschandaal is een kolfje naar de hand van de twee nieuwe winnaars van de Nobelprijs. Maandag maakte de jury in Stockholm bekend dat de meest prestigieuze economenprijs dit jaar naar de Fin Bengt Holmström (67) en de Brit Oliver Hart (68) gaat. Twee voordenkers van de contracttheorie, een wetenschappelijk terrein dat interessante inzichten oplevert rond hete hangijzers als miljoenenbonussen en de privatisering van gevangenissen.

'Afschaffen, die Nobelprijs voor de Economie'

De grootste fout in de geschiedenis van de economie is dat er in 1969 een Nobelprijs voor werd ingesteld, schreef Peter de Waard in 2013 in zijn column.

Bengt Holmström. Beeld afp

Economisch vertrouwen

Twee economen ook met Europese wortels, maar een carrière op Amerikaanse topuniversiteiten. Immigranten dus, zoals sommige commentatoren fijntjes opmerkten. Holmström (67) werkt aan het Massachusetts Institute of Technology. Hart (68) is verbonden aan Harvard. Hoewel ze niet tot de gedoodverfde winnaars behoorden, waren de eerste reacties enthousiast. 'Volkomen terecht', oordeelde Harvard-econoom Dani Rodrik. 'Hart is een echte gentleman met een heel leuk Brits accent', grapte Tyler Cowen van George Mason University op zijn weblog.

Holmström en Hart delen de prijs van 8 miljoen Zweedse kronen. De jury noemde de theorieën van beide academici maandag 'waardevol om real-life contracten en organisaties te begrijpen, evenals de mogelijke valkuilen bij het ontwerpen van een contract'.

Zonder contracten zou er geen economisch vertrouwen, geen zekerheid - misschien wel helemaal geen kapitalisme zijn. Ze zijn dan ook alom aanwezig. Van arbeidsovereenkomsten binnen bedrijven tot autoverzekeringen. Vaak is daarbij sprake van tegengestelde belangen. Zo wil de verzekerde ingedekt zijn tegen alle mogelijke risico's. Maar dat werkt moral hazard in de hand: omdat mensen weten dat iemand anders opdraait voor de kosten, gaan ze zich roekeloos gedragen. De verzekeraar heeft er daarom belang bij als zijn klant deels zelf opdraait voor de schade.

De Nobelprijswaardige econoom die niemand kent

Econometrist Guido Imbens (53) is de hoogst genoteerde Nederlander in het ranglijstje van meest geciteerde economen ter wereld, maar in zijn geboorteland kent niemand hem.

Alle kanten op

Holmström, die jarenlang in de Raad van Commissarissen van Nokia zat, heeft veel onderzoek gedaan naar hoe zulke prikkels het beste in balans kunnen worden gebracht. Dat raakt bijvoorbeeld aan een heet hangijzer in de verkiezingsstrijd: het eigen risico in de zorg. Maar politiek kun je alle kanten op met de twee Nobelprijswinnaars. Zo zijn ze niet onverdeeld positief over de toegenomen populariteit van prestatiebeloningen - zie de megafraude bij Wells Fargo. En Oliver Hart heeft zich negatief uitgelaten over de privatisering van gevangenissen in de Verenigde Staten. Omdat kwaliteit zich maar moeilijk laat vastleggen in een contract, hebben particuliere eigenaren al hun kaarten gezet op kostenbesparingen. Met als gevolg mensonterende omstandigheden in het Amerikaanse gevangeniswezen.

Oorspronkelijk opgeleid als wiskundige, verrichtte Hart vanaf halverwege de jaren tachtig baanbrekend onderzoek naar zulke 'incomplete contracten'. Een door de Nobelprijs-jury genoemd voorbeeld is dat van de ceo van een groot bedrijf. Diens arbeidscontract zal bijvoorbeeld bepalingen bevatten over een bonus als het bedrijf winst maakt. Maar er is ook een lange termijn belang: de onderneming moet gezond blijven en geen onnodige risico's aangaan. Dat laatste is lastiger in een contract te gieten. Het is moeilijk te meten. Bovendien: de toekomst is onzeker en kan van alles brengen. Het is één van de dingen die mis gingen voorafgaande aan de financiële crisis: topbestuurders namen onverantwoorde risico's in de jacht op persoonlijk gewin.

Het is de 48e keer dat de prijs wordt toegekend. Officieel is geen sprake van een Nobelprijs. De Zweedse Rijksbank stelde de onderscheiding pas in 1968 in, ter viering van haar 300-jarig bestaan. De winaar vorig jaar was de Schots-Amerikaanse econoom Angus Deaton.

Nobelprijzen 2016

Vorige week maandag ging de Nobelprijs voor de geneeskunde naar de 71-jarige Japanse celbioloog Yoshinori Ohsumi. De onderzoeker van de Technische Universiteit van Tokyo ontrafelde in de jaren negentig hoe cellen zichzelf schoonhouden: een proces genaamd 'autofagie' waarbij ze hun eigen eiwitten verpakken in kleine blaasjes en afbreken.

Dinsdag kregen de Britten David Thouless, Duncan Haldane and Michael Kosterlitz de Nobelprijs voor de natuurkunde voor de ontdekking van exotische materiaaltoestanden.

Woensdag ging de Nobelprijs voor scheikunde gaat dit jaar naar onder meer een Nederlander, de Groningse chemicus Ben Feringa. Hij krijgt de prijs voor zijn onderzoek, de laatste decennia, naar moleculaire machines.

Vrijdag ontving de Colombiaanse president Juan Manuel Santos de Nobelprijs voor de Vrede. Santos kreeg de prijs vanwege het vredesakkoord met de FARC. De keuze was verrassend omdat de Colombianen het vredesakkoord vorige week nog in een referendum afwezen.

Donderdag wordt de Nobelprijs voor de Literatuur bekendgemaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.