Nobelprijs van 2001 is hybride compromis

De Nobelprijs voor de Vrede uitreiken aan een club gaat het Nobelcomité redelijk goed af. Maar wordt een persoon in de bloemtjes gezet, dan wil het nogal eens misgaan: is het dan een beloning of een aanmoediging?...

De Nobelprijs voor de Vrede, die honderd jaar geleden werd ingesteld op grond van het testament van Alfred Nobel, is niet zelden onderwerp van kritiek en verwondering. Nobel, een succesvolle zakenman zonder scrupules, besloot tot het instellen van de prijs nadat hij tijdens een reis in de Kaukasus korte tijd was doodgewaand. De voorbarige necrologieën waren zo genadeloos over het leven van de Zweedse dynamietkoning, dat hij besloot daaraan, voor zijn dood op 10 december 1896, een wending ten goede te geven.

Het leeuwendeel van zijn aanzienlijke vermogen werd ondergebracht in een fonds dat jaarlijks vijf prijzen zou uitreiken: drie voor de verdiensten op het terrein van natuurkunde, scheikunde en medicijnen, een vierde voor literatuur en de vijfde voor degene 'die zich verdienstelijk heeft gemaakt voor de verbroedering van de volkeren en de afschaffing van staande legers, en voor de oprichting en bevordering van vredescongressen'. Kortom de vrede.

Verder werd vastgelegd dat de prijzen zouden worden toegekend door een comité samengesteld uit leden van het Lagerhuis van het Noorse parlement. Toen de statuten van het comité bekend werden, bevatten deze enkele aanpassingen. Behalve personen konden ook instituties in aanmerking konden komen voor de prijs.

Van begin af aan werd de toekenning van de prijs omgeven door de verdenking van externe beïnvloeding en blikvernauwing. Zo kreeg pas in 1961 een niet-westerling de prijs: Albert Luthuli, ex-voorzitter van het Zuid-Afrikaanse ANC. Maar vooral verwarring over het begrip 'vrede' en de bevordering daarvan speelde het comité parten.

Waarom immers werd de vre desprijs nooit toegekend aan Mahatma Gandhi? Omdat de statuten van het Nobelprijscomité bepalen dat er geen openheid behoeft te worden verschaft over kandidaten en selectie, kan daarover slechts worden gespeculeerd. Vaststaat dat de Indiër Gandhi verscheidene malen tijdens zijn leven werd voorgedragen. En ook dat er steeds geruchten gingen dat het Nobelprijscomité onder de druk van Londen - beducht voor de politieke gevolgen in de Britse kolonie - negatief over diens kandidatuur besliste. Voor het comité spreekt dat het in 1936 niet boog voor druk van nazi-Duitsland en de vredesprijs toekende aan de Duitse journalist Carl von Ossietzky, die zich in een concentratiekamp bevond. Hitler verbood daarop alle Duitsers ooit nog een Nobelprijs te accepteren.

Honderd jaar overziend kan voorzichtig worden geconcludeerd dat het Nobelprijscomité in het algemeen meer overtuigde als de prijs werd uitgereikt aan een instituut of organisatie, zoals aan Artsen zonder Grenzen (1999) of het Bureau van de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen (1981) . Hoewel er twijfelgevallen zijn, zoals de Vredesmachten van de VN (1988).

Bij de toekenning aan personen lijkt het comité nogal eens te worstelen met de vraag of de vredes prijs een beloning of een aanmoediging is. Kissinger en Le Duc Tho (1973), maar ook Begin en Sadat (1978) vallen in de eerste categorie. De Noord-Ierse leiders John Hume en David Trimble (1998) horen onmiskenbaar tot de tweede, net als Rabin, Peres en Arafat (1994). Soms is de prijs meer dan dat en verschaft zij de laureaat een vorm van onschendbaarheid, zoals in het geval van de Birmese mensenrechtenactiviste Aung San Suu Kyi (1991) en de Dalai Lama (1989). Allemaal legitieme afwegingen. Maar met de toekenning aan VN-secretaris-generaal Kofi Annan is de Nobelprijs voor de Vrede 2001 niet meer dan een hybride compromis tussen beloning van een verdienstelijk individu en de aanmoediging van een tragische organisatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden