Nieuws Nobelprijs

Nobelprijs geneeskunde voor baanbrekende immuuntherapie tegen kanker: ‘Dé oncologische doorbraak van de laatste twintig jaar’

Allebei spoorden ze een rem op die van immuuncellen kan worden gehaald zodat ze kankercellen kunnen aanvallen. Voor deze doorbraak krijgen James Allison (VS) en de Japanner Tasuku Honjo de Nobelprijs.

Nobelprijswinnaar Tasuku Honjo, omringd door zijn team van de universiteit van Kyoto, nadat hij te horen heeft gekregen dat hij de eervolle prijs heeft gekregen. Beeld Nobelprize

Twee wetenschappers die een vorm van immuuntherapie tegen kanker ontdekten, hebben daarvoor maandag de Nobelprijs voor de geneeskunde gekregen. De Amerikaan James Allison en de Japanner Tasuku Honjo winnen de beroemde erepenning en 1 miljoen euro voor hun ontdekking hoe de rem van immuuncellen kan worden gehaald zodat ze kankercellen aanvallen.

Volgens het Nobelcomité heeft de zogeheten checkpoint-therapie, die de twee wetenschappers ontwikkelden, de behandeling van kanker ‘revolutionair veranderd’. 

‘Deze prijs hing al heel lang boven de markt’, zegt hoogleraar moleculaire genetica Hans Clevers in een eerste reactie. ‘Dit is echt dé oncologische doorbraak van de laatste twintig jaar.’ Een meer dan terechte prijs, zegt ook Ton Schumacher, hoogleraar immunotechnologie: Immuuntherapie was lange tijd beloftevol, maar succes bleef uit. Deze ontdekking heeft de behandeling op de kaart gezet.

Remsysteem

De twee Nobelprijswinnaars ontdekten hoe kankercellen erin slagen om onder de radar van het immuunsysteem te blijven. Tumorcellen misbruiken de rem die de immuuncellen (zogeheten T-cellen) van nature bij zich dragen. T-cellen hebben een ingebouwd remsysteem: schakelaars aan de buitenkant, die actief worden zodra er geen gevaar (meer) dreigt en ze zich moeten terugtrekken. Kankercellen hebben eiwitten aan de buitenkant, een soort voetjes die op de rem van die T-cellen drukken, zodat de immuuncellen niet in actie kunnen komen. 

Allison (1948), hoogleraar aan de universiteit van Texas, was de eerste die in muizenproeven de rol van een van die remmen blootlegde, vertelt Schumacher, die een tijdlang deel uitmaakte van het internationale Kanker Immunotherapie Dream Team dat door Allison werd geleid. Honjo (1942), hoogleraar aan de universiteit van Kyoto, spoorde een tweede rem op, die van groot belang werd voor de ontwikkeling van medicijnen.

Ruim drie jaar geleden kwam een eerste medicijn op de markt, een middel dat voorkomt dat de voetjes op de kankercel de rem op de T-cel kunnen intrappen. Daardoor kunnen de immuuncellen alsnog hun werk doen en de tumor bestrijden. Wereldwijd hebben farmaceuten er meer dan duizend onderzoeken naar lopen. Het is een gold rush geworden, zegt Schumacher. 

Kersverse Nobelprijswinnaar James P. Allison Beeld AP

Zeer effectief

Aanvankelijk werkten de medicijnen alleen bij patiënten met een melanoom, maar ze blijken nu ook zeer effectief bij een deel van de patiënten met tumoren in longen, blaas of nieren. Bij sommige patiënten verlengen de medicijnen het leven met maanden tot jaren. Het woord genezing durft Schumacher nog niet in de mond te nemen: ‘Onduidelijk is of het immuunsysteem de tumor onder de duim houdt of daadwerkelijk heeft weten te verwijderen’, zegt hij.

De medicijnen zijn prijzig, maar wetenschappers ontdekken beetje bij beetje welke patiënten er baat bij hebben, zegt Schumacher. ‘Het gaat om kankercellen met veel dna-schade. Die wekken een sterke afweerreactie op en daarom is het verwijderen van de remmen juist daar zo effectief.’

De twee Nederlandse hoogleraren kennen laureaat Allison persoonlijk. Schumacher omschrijft hem als een ‘ingetogen wetenschapper die niet graag op de voorgrond treedt’. Clevers noemt hem ‘een onconventioneel figuur, een beetje een Californische, hippieachtige rocker’. 

Samen met een aantal oncologen en collega-kankerimmunologen richtte Allison ruim tien jaar geleden een band op, die regelmatig optreedt tijdens kankercongressen. De naam van de band verwijst naar de revolutionaire vondst die nu de Nobelprijs heeft opgeleverd: The CheckPoints, met James Allison op mondharmonica. Repertoire: van Adele tot ZZ Top. Om het publiek eraan te herinneren dat lange tijd niemand in immunotherapie geloofde en dat de weg naar succes lang was, is het slotlied steeds hetzelfde: Don't stop believin'. 

Beeld de Volkskrant

LEES VERDER

Chinees experiment voor kankerbehandeling: revolutionair en levensgevaarlijk

Alsof de Chinezen een medische Spoetnik hebben gelanceerd. Dat is volgens oncoloog Carl June van de Universiteit van Pennsylvania de beste metafoor voor een reeks nieuwe patiëntenproeven die in 2017 in China van start is gegaan. Alleen is het einddoel ditmaal niet een man op de maan, maar de behandeling van kanker. Westerse experts houden hun hart vast.

Immuuntherapie rukt op...

Toen de Duitse oncoloog Christian Blank in het Antoni van Leeuwenhoek kwam werken, zag hij de meeste patiënten met een uitgezaaid melanoom binnen een jaar overlijden. Nu ziet hij sommige patiënten jaar na jaar terug. Ze blijven leven, de tumor is verdwenen. Niet dankzij zware chemo’s of ingewikkelde medicijnen. Nee, door de inzet van het immuunsysteem, de eigen opruimdienst van het lichaam.

De medaille van de Nobelprijs.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden