Nobelcomité is eruit: Higgs krijgt eer voor higgsdeeltje

De Nobelprijs voor natuurkunde gaat dit jaar, zoals door velen verwacht, naar de theoretische bedenkers van het higgsdeeltje. Dat heeft de Zweedse academie van Wetenschappen dinsdag in Stockholm bekendgemaakt. Twee van de theoretici achter het deeltje delen de 1 miljoen euro van de prijs.

AMSTERDAM - Het higgsdeeltje is een essentieel onderdeel van de natuurkundige theorie die verklaart hoe deeltjes massa kunnen hebben. Het deeltje hoort bij een veld waarin ieder type deeltje een andere weerstand ondervindt. Die weerstand is een maat voor de massa van die deeltjes.


De prijs vormt de erkenning voor baanbrekend theoretisch werk uit de jaren zestig van de vorige eeuw, toen onder anderen de Belgen François Englert en Robert Brout en de Schot Peter Higgs het ingenieuze massa-mechanisme bedachten.


Sindsdien hebben experimentatoren in de VS en Europa naar het deeltje gezocht door met enorme versnellers materiedeeltjes op elkaar te schieten. Nu en dan zou uit de energie van de botsingen ook een higgsdeeltje moeten ontstaan. Die deeltjes spatten uit elkaar. In detectoren worden de sporen daarvan opgevangen en geanalyseerd.


In 2008 werd in Genève de LHC-versneller in gebruik genomen, een internationaal miljardenproject dat in het voorjaar van 2012 voldoende harde aanwijzingen in botsende protonen zag om de ontdekking van 'de higgs' te claimen.


Sindsdien is er gespeculeerd en gediscussieerd over de vraag of het al tijd was voor een Nobelprijs en wie die dan zouden moeten krijgen. Volgens sommige waarnemers is het met de LHC gevonden deeltje nog niet per definitie het gezochte higgsdeeltje. Zij vinden ook nu nog dat het te vroeg is voor een Nobelprijs. En zelfs over de naam van het deeltje is debat. Formeel wordt vaak het wat moeizame 'BEH-deeltje' gebruikt, in plaats van het populaire 'higgsdeeltje'.


Het Nobelprijscomité heeft wel een knoop doorgehakt in de heikele kwestie wie de prijs zou moeten krijgen. Theoreticus Brout overleed in 2011, maar naast Higgs (nu 85) en Englert (volgende maand 81) zijn er meer theoretici die in de jaren zestig en zeventig bijdroegen aan de theorie van de massavorming in materie. Stockholm stelt nu dat Englert en Higgs toch de hoofdrolspelers waren.


Deeltjesfysicus Stan Bentvelsen van het Nikhef-laboratorium in Amsterdam wachtte de bekendmaking dinsdag af met een groep collega's, in de hal van het instituut. De ontlading daar was groot. 'Dit is echt fantastisch', zegt Bentvelsen. 'Dit zijn de mannen die het hebben bedacht, die krijgen alle eer, alleen jammer dat Brout er niet meer is.'


Volgens Bentvelsen is het prima dat het CERN-laboratorium in Genève, waar het deeltje is ontdekt, niet in de prijs deelt. 'Instellingen kunnen niet winnen, alleen personen. Maar de CERN-experimenten Atlas en CMS zijn in de aankondiging meteen nadrukkelijk genoemd. Het is goed zo.'


Een oud-researchdirecteur bij CERN, de huidige NWO-voorzitter Jos Engelen, die zelf fysicus is, zegt dat de prijs voor Englert en Higgs indirect het belang van het werk op CERN onderstreept. 'Zonder de metingen daar zou deze prijs niet zijn toegekend. Omgekeerd is het haast onmogelijk namens CERN iemand als ontdekker aan te merken. Zo werkt ons vak niet.'


De bekendmaking werd gisteren meermalen uitgesteld, om onduidelijke redenen. In de sociale media volgde een spervuur aan speculaties. Daaronder waren serieuze vermoedens dat het comité niet snel uit de discussie over de voordrachten geraakte. Zo was er de mogelijkheid dat het comité Peter Higgs toch niet wilde eren, omdat hij formeel pas na Englert en Brout zijn theorie publiceerde.


Een andere mogelijkheid is dat Peter Higgs onbereikbaar was, zoals hij had aangekondigd. Het Nobelprijscomité kende in 2011 de Geneeskundeprijs toe aan Ralph Steinman, die kort ervoor overleden bleek. Volgens de regels kan de prijs niet postuum worden toegekend, maar Stockholm was niet op de hoogte van Steinmans dood. De secretaris van het comité zei dinsdag dat hij Higgs nog niet had gesproken.


Het Nobelprijscomité gaf dinsdag geen verdere uitleg over de uitgestelde bekendmaking. 'U moet alleen wel bedenken dat het comité echt pas vandaag de beslissing heeft genomen.'


Op een persconferentie zei Englert dat een Nobelprijs winnen 'niet bepaald onaangenaam is'. De Nobelprijs wordt in Stockholm uitgereikt op 10 december, de sterfdag van Alfred Nobel.


Wat is het higgsdeeltje?

Het higgsdeeltje is onderdeel van het verhaal waarmee fysici denken te begrijpen waarom elementaire deeltjes massa hebben. Het deeltje is een uiting van een veld waarvan het universum doortrokken is.


Deeltjes hebben in die theorie niet zozeer een bepaalde massa als wel een bepaalde last van dat universele veld. Deeltjes met veel last van het veld hebben veel massa, fotonen hebben er geen last van en dus geen massa. Die beschrijving past naadloos in de rest van de theorie voor de kleinste deeltjes. De ontdekking van het higgsdeeltje in 2012 vervolmaakt dat zogeheten Standaard Model dan ook.


Overigens heeft de massa van alledaagse voorwerpen nauwelijks iets te maken met Higgs' theorie voor massa. Slechts een paar procent van de massa van een kilogram komt uit de massa van de elementaire deeltjes waaruit de onderdelen van atomen zijn opgebouwd. De rest is de energie die alles bij elkaar houdt, vertaald naar massa volgens Einsteins beroemde formule E=mc2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden