No last tango

Bernardo Bertolucci is na bijna tien jaar weer terug, met de film Io e te, op het IFFR. Waarom maakt hij nu vooral kleine films over jonge mensen? En hoe zat dat nou met Last Tango in Paris?

Vrroemm. Het geluid van een elektrische rolstoel dringt zachtjes de kamer binnen. De verzamelde filmjournalisten zijn op slag stil - zelfs de meest door de wol geverfden onder hen lijken een beetje nerveus. Daar komt Bernardo Bertolucci aangereden, klaar voor zijn groepsinterview op het International Film Festival Rotterdam.


Het is niet niks om Bertolucci te ontmoeten: dit is de regisseur van meesterlijke klassiekers als Il conformista, Novecento, Last Tango in Paris en The Last Emperor. Tweevoudig Oscarwinnaar en bezitter van tientallen andere filmprijzen.


Voor het eerst in bijna tien jaar heeft hij een nieuwe film gemaakt. Io e te, naar een boek van de Italiaanse bestsellerauteur Niccolò Ammaniti, is een fraai, intiem drama over eenzaamheid, verslaving en familiebanden.


De dag ervoor had Bertolucci nog een jenevertje gedronken tijdens zijn interviews, vandaag houdt hij het bij koffie. Ondanks zijn stevige postuur - op een zeker moment wijst hij op zijn buik en noemt die 'kleiner dan die van Marlon Brando' - maakt de 72-jarige maestro een fragiele indruk. Vrolijk is hij wel: monter vertelt hij de ene anekdote na de andere.


De rolstoel waartoe hij veroordeeld is, was in feite zijn redding, zegt hij. 'Ik heb drie rugoperaties gehad. Na de derde operatie dacht ik: dit was het dan, nu kan ik nooit meer films maken. Ik heb jarenlang een gevecht geleverd om weer te kunnen staan en lopen. Pas toen ik mijn conditie accepteerde, veranderde alles.'


Vanuit een rolstoel, ontdekte Bertolucci, kun je ook best een film regisseren. Natuurlijk brengt het beperkingen met zich mee: niet voor niets is Io e te ('Ik en jij') een kleinschalige film met weinig personages en maar één hoofdlocatie, het souterrain van een woning in Rome. Lachend vertelt Bertolucci dat zijn zittende positie vooral van invloed was op het camerastandpunt, dat lager is dan in zijn vorige films. 'Ik dacht: waarom heb ik dit niet eerder gedaan? Het is makkelijk!'


Io e te beslaat een week uit het leven van de wat zonderlinge 14-jarige Lorenzo (knap gespeeld door de jonge Jacopo Olmo Antinori). Zijn moeder, die hem al naar een psychiater heeft gestuurd omdat ze zich zorgen over hem maakt, denkt dat hij op skivakantie is. In plaats daarvan houdt de jongen zich schuil in de kelder van zijn vaders huis; hij is liever een tijdje op zichzelf. Totdat zijn hysterische halfzus Olivia zijn rust komt verstoren.


Het lijkt erop dat Bertolucci's films steeds jeugdiger worden; zijn vorige film, The Dreamers (2003), ging over een groepje studenten in het revolutionaire Parijs van 1968. Die fascinatie voor de jeugd, zegt de regisseur, komt doordat hij zelf nog altijd de mentale leeftijd van een adolescent heeft. 'Mijn ontwikkeling is gedeeltelijk blijven stilstaan. Welk deel van mij dat is? Het deel dat films maakt.'


Zijn fascinatie voor de jeugd kent nog een andere reden: 'Ik gebruik graag een uitspraak van Jean Cocteau: 'Le cinéma, c'est le mort au travail'. Je ziet acteurs ouder worden voor de camera; aan het eind van een shot zijn ze al anders dan aan het begin. Cocteau noemde dat de dood die aan het werk is. Bij jongeren is dat het sterkst zichtbaar. Ik kon Jacopo Olmo zien veranderen.'


Hoe was u zelf toen u jong was?

Bertolucci: 'Ik was een ex-dichter die besloot filmmaker te worden. Mijn vader was namelijk ook dichter en ik realiseerde me dat ik nooit zo goed zou worden als hij. Ik kon hem niet verslaan. Ik hield van cinema, dus ik wilde films gaan maken. Toen ik 21 was, verscheen mijn eerste - en laatste - dichtbundel, vrijwel tegelijk met de première van mijn eerste film op het filmfestival van Venetië. Ik werd meteen afgeschoten door de Italiaanse filmcritici, want een boek én een film, dat was too much.'


The Dreamers ging over jongeren die zich opsluiten in een kamer, Io e te ook.

'Veel mensen houden niet zo van films die zich vrijwel helemaal op één set afspelen, zoals in een appartement. Ik voel me daar juist prettig bij. De architectuur en de aankleding worden een belangrijk deel van de film. Natuurlijk speelde nu ook mee dat ik nooit meer aan een grootschalige film als The Last Emperor (een 2,5 uur durend epos over de laatste keizer van China, red.) zou kunnen beginnen. Een klein, persoonlijk drama met epische proporties, dat zou ik heel graag nog eens maken. Een kolossaal kammerspiel.'


Waarom spelen moeizame familierelaties en freudiaanse conflicten zo'n belangrijke rol in uw films?

'Omdat ik een slachtoffer van Freud ben! Ik ben 36 jaar in psychoanalyse geweest. 36 jaar, drie keer per week. Ik ben een geval van 'oneindige analyse', zoals Freud het ooit noemde. Omdat ik me nooit beter voelde, kon ik er niet mee ophouden. Ik werd een soort speeltje voor de Italiaanse vereniging van psychiaters. Ze hebben me zelfs een prijs gegeven, de Cesare Musatti Award, die normaal gesproken altijd naar een psychiater gaat.'


In The Dreamers hadden de hoofdpersonen dromen, de moderne tieners uit Io e te hebben eerder nachtmerries.

'Nachtmerries zijn ook dromen. Met The Dreamers wilde ik een film maken over 1968, omdat dat in mijn herinnering zo'n rijke tijd was. Iedereen wilde de wereld veranderen. En op dat moment was dat ook echt mogelijk. Daarnaast was het een essentiële tijd voor de cinema. Het ontslag van Henri Langlois, de directeur van de Cinémathèque Française, was een directe oorzaak van de protestdemonstraties, dus politiek en film waren zeer met elkaar verbonden. We waren allemaal revolutionairen.'


Dat is te zien in uw films uit die tijd. Later werden uw films minder revolutionair. Was u gedesillusioneerd?

'Nadat ik Novecento had gemaakt (een kroniek over het fascisme en communisme in Noord-Italië, red.), had ik het gevoel dat ik de top had bereikt in wat ik met films aan politieke denkbeelden kon uitdrukken. Daarna ging ik verder. Ik weet niet of ik vooruit ging of achteruit, maar ik bewoog.'


Maria Schneider, de hoofdrolspeelster in Last Tango in Paris, heeft gezegd dat ze zich door u gemanipuleerd voelde. Vooral in de beruchtste scène uit die film.

'Dat is ergens wel waar. Toen we die scène met de boter opnamen (gebruikt door tegenspeler Marlon Brando om anale seks te vergemakkelijken, red.), vertelden Marlon en ik haar niet wat er zou gebeuren. Ik wilde namelijk een eerlijke reactie zien. Zij was daar erg door geraakt en beledigd. Achteraf gezien was het een vorm van manipulatie. Toen ze in 2011 overleed, vond ik het erg verdrietig dat ik haar niet meer om vergeving kon vragen. Ik had haar graag nog excuses aangeboden.'


Zou u zoiets nu weer doen?

'De misdaad herhalen? Misschien niet, misschien zou ik er minder jongensachtig en lacherig over doen. Misschien ben ik nu meer respectvol. Misschien zou de film minder goed worden.'


Marlon Brando was ook boos op u na Last Tango in Paris.

'Ik heb nooit precies begrepen waarom. Ik heb na die tijd herhaaldelijk geprobeerd in contact met hem te komen, maar hij hield het af. Tot op een dag in 1994. Ik was in Los Angeles, belde hem op, en hij zei dat ik direct moest langskomen. Dus ik sprong in de auto en reed naar Mulholland Drive, waar hij woonde, achter dezelfde toegangspoort als Jack Nicholson. Daar lunchten we en spraken over de zaken waar hij van hield - boeddhisme en dat soort dingen.'


Vertelde hij toen ook waarom hij boos was?

'Nee, en ik heb er niet naar gevraagd, want ik wilde hem er niet aan herinneren. Maar ik denk dat er een vorm van trots achter zat. Hij was geobsedeerd door de bescherming van zijn privacy, door het afschermen van zijn ware identiteit. En ik denk dat Last Tango in Paris een paar scènes bevatte waarin die identiteit doorschemerde. Ik denk dat hij zich er niet van bewust was hoeveel hij van zijn privéleven weggaf. Waarschijnlijk had hij het gevoel dat ik hem daarin heb gemanipuleerd.


'Maar er is ook een andere mogelijke verklaring. Omdat het mijn eerste Engelstalige film was, herschreef hij zijn eigen teksten. Misschien had hij als scenarioschrijver vermeld willen worden. Brando was trouwens heel slecht in tekst onthouden; we moesten steeds kaarten omhoog houden waarop zijn zinnen stonden. Er is een shot in de film waarin hij opkijkt nadat hij een lange monoloog heeft afgestoken bij het dode lichaam van zijn vrouw. Op dat moment zie je alle pijn van de wereld in zijn ogen. Maar in feite leest hij een tekstkaart.'


In Io e te heeft u geen bekende acteurs gebruikt, maar jonge nieuwkomers. Hoe hebt u hen gevonden?

'Ik heb alle bekende acteurs uit Italië in hun leeftijdscategorie gezien. Bij Tea Falco, die Olivia speelt, vond ik het mooi dat ze een prachtig, keurig uiterlijk combineert met een stevig Siciliaans accent. Jammer genoeg zal dat contrast jullie waarschijnlijk ontgaan. Toen ik Jacopo Olmo zag, met zijn blauwe ogen en zijn Pasolini-achtige gezicht, was ik meteen verkocht. Het duurt altijd lang om de juiste acteurs te vinden, maar het kost maar een minuut om ze uit te kiezen. Het belangrijkst is dat ze iets mysterieus hebben - iets wat direct nieuwsgierig maakt.'


U gaat zeker nog een film maken?

'Nog twee, drie, vier...'


Io e te is vanavond en vrijdag 2/2 te zien op het IFFR en draait vanaf 7/2 in de Nederlandse filmtheaters.


CV Bernardo Bertolucci ( 72 )


Hij is geboren in Parma. Zijn vader was de kunsthistoricus en dichter Attilio Bertolucci. De jonge Bernardo begon met schrijven op zijn 15de en ontving de literaire prijs Premio Viareggio voor zijn eerste boek. La commare secca uit 1962 was zijn filmdebuut. Met de erotische film Last Tango in Paris (1972) volgde hij de nieuwe trend onder Italiaanse filmmakers door buitenlandse acteurs de hoofdrol te geven: in dit geval Marlon Brando en Maria Schneider. Bertolucci gebruikt het medium film ook als politieke uitlaatklep, hij is marxist en kreeg als een van de eersten toestemming filmopnamen te maken in de Verboden Stad in Peking.


Ook van Bertolucci:


Last Tango in Paris (1972)


The Sheltering Sky (1990)


Little Buddha (1993)


Stealing Beauty (1996)


The Dreamers (2003)


Io e te (2012)


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden