Niks herkenbaar Pastoe-meubilair

De ruimte is zo groot en zo hoog als een gymzaal. Plafond, muren, vloer: alles is spierwit. Zwarte lijnen verdelen de vloer in vakken....

Deze lege ruimte zet de toon voor de expositie Nu - 90 jaar Pastoe, die het Centraal Museum in Utrecht wijdt aan het negentigjarig bestaan van de vermaarde meubelfabriek. Geen zalen vol dierbare ontwerpen, geen beukenhout, geen teakhouten kasten uit de jaren vijftig en zestig. Het is een vreemde gewaarwording een design-tentoonstelling binnen te lopen en nauwelijks een concreet ontwerp in de zalen aan te treffen.

Dat komt zo, legt Centraal Museum-conservator Guus Beumer desgevraagd uit. Pastoe heeft al eerder overzichtstentoonstellingen gehouden, en over tien jaar bestaat de fabriek een eeuw, dan volgt een echte historische expositie.

Negentig jaar is eerder een moment om de achterliggende gedachte van Pastoe onder de aandacht te brengen. Ontwerpers en kunstenaars uit andere disciplines zijn uitgenodigd op die filosofie te reageren, en om hun toekomstvisie op design te leveren.

Dat is een mooie theorie van het museum, maar in de praktijk gaat dezeop twee fronten de mist in. Nergens wordt deze achterliggende gedachte duidelijk en eenvoudig verwoordt voor de argeloze bezoeker van de Pastoe-tentoonstelling, niet op papier en niet mondeling.

Erger is dat de uitgenodigde vormgevers zulke abstracte bijdragen leveren dat veel fantasie nodig is om er een concrete link met Pastoe in te zien.

Wat is dan die Pastoe-gedachte? Pastoe is een fabriek, feitelijk daterend uit 1913, waar meubels machinaal werden vervaardigd in grote oplagen, om ze betaalbaar te houden. Modernistische, minimalistische ontwerpen waren en zijn het handelsmerk, met een simpele lijnvoering die zo geraffineerd en esthetisch is dat elk meubelstuk een juweeltje is om in huis te hebben.

Kenmerkend is de invoering in de jaren zestig door huisontwerper Cees Braakman van kubus en rechthoek als basisvorm voor meubels: overal toepasbare, stapelbare bouwblokken, waarmee in de lege rechthoek die een kamer is, eindeloos kan worden gevarieerd. Hetzelfde uitgangspunt hanteert de Japanner Shiguru Uchida, nu een van Pastoe's belangrijkste ontwerpers. De traditionele Japanse inrichting gaat ook uit van een lege ruimte, spaarzaam gemeubileerd met voornamelijk strak geometrisch vormgegeven meubilair.

In het afgelopen decennium, waarin woningen zijn bekleed met kroonluchters en draperieën, is die Pastoe-achtige soberheid op de achtergrond geraakt. De prognose is dat de barokke inrichting in de toekomst weer ruimte zal gaan maken voor de strakke belijning die zo kenmerkend is voor Pastoe.

Zowel de Pastoe-theorie als de toekomstvisie zijn interessant, maar de toepassing ervan door de uitgenodigde ontwerpers is hetzij schimmig, hetzij oppervlakkig.

Zo heeft modeontwerper Alexander van Slobbe een zaal ter beschikking voor twee mannenpakken, voorzien van de toelichting dat mode 'gethematiseerde huid' is. Fraai, maar wat heeft dat met Pastoe te maken? Johannes Schwartz maakte een naïeve installatie van zwarte en witte houten blokjes. Hij verwijst ermee naar het Pastoe-concept van de inrichting als bouwdoos. Jaap Kroneman ziet een vergezocht verband tussen Malevich' geschilderde zwarte vierkant en de kubuskasten van Pastoe.

Prachtig is wel Uchida's theekamer van rijstpapier, gemaakt voor een tentoonstelling in Milaan. De kamer als lege kubus, sober ingericht met vorm en kleur. Ter completering hangt er ook Uchida's Slide-hangkast uit 2000, met terzijde schuivende metalen deurtjes, tegelijkertijd bergplaats en kunstwerk.

Dit is een tentoonstelling voor ingewijden, voor mensen die Pastoe al zo goed kennen dat ze de haak aan de Pastoe-filosofie doorgronden.

Liefhebbers die op zoek zijn naar Pastoe-toppers, kunnen beter naar het Dutch Design Center gaan, Rotsoord 3 in Utrecht. Daar is wel een overzicht te zien van klassiekers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden