Nijntje, hardloper van Delfts blauw

Gedreven door dalende afzetten in eigen land heeft de Porceleyne Fles het roer drastisch omgegooid: Royal Delft is nu een 'experience', die jaarlijks zo'n 120.000 buitenlanders trekt.

Bedrijf: Royal Delft/Koninklijke Porceleyne Fles


Waar: Delft


Sinds: 1653


Aantal werknemers: 122


Jaaromzet: 24,4 miljoen euro


De Chinese porseleinmakers moeten in de 17de eeuw wat afgevloekt hebben over al die goedkope Hollandse namaak die hun exportmarkten bedierf. Ze hadden nog maar net de Europese markt veroverd met hun delicate blauw-witte Mingporselein, met dank aan de VOC-schepen van de Hollanders die scheepsladingen van het spul naar Europa brachten.


De Hollandse pottenbakkers wilden een graantje meepikken van de Chinese mode en begonnen het blauw-witte servies na te maken. Omdat ze niet over porseleinaarde beschikten, gebruikten ze gele klei. De goedkope variant van het peperdure Chinese porselein was een groot succes onder de iets minder rijke delen van de bevolking. In Delft verrezen in korte tijd meer dan dertig aardewerkfabrieken. Dit aardewerk werd wereldberoemd onder de naam Delfts blauw.


Bijna 400 jaar later is er nog maar één aardewerkfabriek in Delft over: de Koninklijke Porceleyne Fles, opgericht in 1653. Anno 2013 worden aan de Rotterdamseweg in Delft nog steeds handbeschilderde blauw-witte borden, vazen, schalen, kopjes en andere parafernalia gemaakt, maar de afzetmarkt is ingrijpend veranderd.


Het kantoor van algemeen directeur Henk Schouten (55) ligt aan de looproute van de toeristen die de Royal Delft Experience bezoeken, een multimediale toertocht door de werkplaats en de 'schatkamer' van het bedrijf, die eindigt in de ruim opgezette bedrijfswinkel. Het bedrijfsmuseum trekt jaarlijks zo'n 120.000 toeristen, meest buitenlanders die per touringcar worden afgeleverd. Het voorjaar is het hoogseizoen voor de Porceleyne Fles, want dan kan Delft worden gecombineerd met een bezoek aan de Keukenhof. Tulpen en Delfts blauw vormen een aantrekkelijke dagtrip voor bezoekers die Nederland in een notedop willen leren kennen. Omdat buitenlanders de bedrijfsnaam niet kunnen uitspreken, profileert de Porceleyne Fles zich tegenwoordig als Royal Delft.


'80 procent van onze productie wordt door toeristen gekocht. De overige 20 procent bestaat uit op bestelling vervaardigde relatiegeschenken voor bedrijven, zoals gedenkborden', zegt Schouten. In zijn kantoor staan een paar potten met afbeeldingen van boortorens, gemaakt in opdracht van een offshorebedrijf.


Veranderde smaak

De teloorgang van de retailmarkt, de verkoop van Delfts blauw aan Nederlandse consumenten, heeft deels te maken met veranderde smaak. 'Nederlanders vinden traditioneel Delfts blauw ouderwets', zegt Schouten. Een ander obstakel zijn de prijzen van authentiek Delfts blauw. De productie van handbeschilderd aardewerk in een hogelonenland als Nederland is duur, en die kosten moeten natuurlijk worden terugverdiend. Wie een uitgebreide collectie Delfts blauw wil verzamelen, moet diepe zakken hebben. Een klein handbeschilderd klompje kost 189 euro. Aan het duurste stuk, een tulpenvaas van ruim 1 meter hoog, hangt een prijskaartje van 13.500 euro.


Schouten heeft voor beide problemen een antwoord proberen te vinden. Om tegemoet te komen aan de moderne smaak en Delfts blauw meer bijdetijds te maken, heeft De Porceleyne Fles de laatste jaren een aantal aardewerkseries uitgebracht die ontworpen zijn door hedendaagse kunstenaars. De nieuwste lijn, Blue D1653, oogt heel anders dan traditioneel Delfts blauw. Het zijn strak vormgegeven kopjes, flessen en vazen, hoofdzakelijk wit, met slechts een subtiele blauwe decoratie.


De traditionele ontwerpen zullen desondanks altijd in ere worden gehouden, zegt Schouten. 'De Porceleyne Fles vertegenwoordigt cultureel erfgoed dat niet verloren mag gaan. Het in stand houden van Delfts blauw, de ambachtelijke kennis en de traditie, is nadrukkelijk een van onze doelen. Maar ook commercieel gezien zijn de historische ontwerpen belangrijk. Toeristen zijn nu eenmaal onze belangrijkste klanten en die willen juist een traditioneel souvenir met klompen, molens en oud-Hollandse taferelen'.


Razend populair

Zeer on-oud-Hollands, maar wel razend populair bij voornamelijk Japanse toeristen, is Delfts blauw met een afbeelding van Nijntje. Het konijn van Dick Bruna is een hardloper in de bedrijfswinkel, zegt Schouten. De winkel ligt vol met Nijntjetegeltjes, -mokken, -sleutelhangers en -koelkastmagneten.


In de winkel liggen veel Delfts blauwproducten in twee varianten, een dure en een goedkope. Omdat de prijzen van handbeschilderd aardewerk zo hoog zijn dat relatief weinig mensen die willen of kunnen betalen, verkoopt De Porceleyne Fles ook 'getransfereerd' Delfts blauw. Dat aardewerk wordt in Utrecht gemaakt en is niet met de hand , maar machinaal beschilderd. De blauwe afbeelding wordt op het witte aardewerk aangebracht via een soort plakplaatje, waarna het motief in de oven in het glazuur wordt gebrand. Dat er geen handwerk aan te pas komt, scheelt enorm in de kosten, zegt Schouten. 'Een handbeschilderd bord kost een paar honderd euro, een getransfereerd bord heb je al voor 20 euro.' De aanschafdrempel is een stuk lager.


Het kwaliteitsverschil tussen handbeschilderd en getransfereerd Delfts blauw is wel zichtbaar, maar toeristen die uit zijn op een goedkoop souvenir malen daar niet om. Handbeschilderd Delfts blauw is zwaarder en het blauw is vloeiender en levendiger, met meer schakeringen. Het is te herkennen aan het merkteken: een apothekersflesje, de initialen JT (van voormalig eigenaar Joost Thooft) en de initialen van de schilder. De Porceleyne Fles heeft nog tien schilders in dienst. Dat waren er ooit vijftig.


Ondanks het stijgende bezoekersaantal in Delft, maakt de Porceleyne Fles al jaren verlies. Het bedrijf wordt feitelijk in de lucht gehouden door pannenfabriek BK Cookware, dat met de merken BK en Gero marktleider is in Nederland. BK Cookware werd in 2008 samen met bestekfabrikant Van Kempen & Begeer overgenomen door de Porceleyne Fles. In datzelfde jaar kocht de Delftse aardewerkfabriek ook Leerdam Crystal, de kristalfabriek met eveneens een lange Nederlandse traditie. De bedrijven zijn met de Porceleyne Fles samengebracht in de Royal Delft Groep. De groepswinst bedroeg vorig jaar 174.000 euro, bijna 40.000 euro meer dan in 2011. BK Cookware maakte 641.000 euro winst, maar de verliezen van de Porceleyne Fles en Van Kempen & Begeer drukten het bedrijfsresultaat.


De Porceleyne Fles is een van de kleinste Nederlandse beursfondsen. Het bedrijf kreeg in 1953 een beursnotering aan het Damrak. Daar leidt het een bestaan in de schaduw. Slechts 15 procent van de aandelen is in handen van kleine beleggers. John Fentener van Vlissingen, telg uit de SHV-familie, is feitelijk eigenaar van de onderneming. Hij bezit ruim 71 procent van de aandelen, volgens Schouten 'omdat hij het Nederlandse cultureel erfgoed een warm hart toedraagt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden