Nieuws is herhaling Zes stellingen over nieuws

Echt nieuws blijft de essentie van de journalistiek. In tijden van internet en krantenwanhoop lijkt deze stelling actueler dan ooit....

1Nieuws is herhaling

Begin jaren negentig heb ik een keer de proef op de som genomen en het resultaat was verbluffend. Een oude journalistengrap uit die tijd behelsde dat op elke krant altijd twee vaste koppen klaar lagen voor het geval er op een dag onvoldoende nieuws zou zijn: ‘Boeren klagen steen en been’ en ‘Molukkers overwegen harde actie’.

Bij het tienjarig jubileum van Harry Lockefeer als hoofdredacteur van de Volkskrant in februari 1992 viel mij als adjunct-hoofdredacteur de eer te beurt hem toe te spreken. Ik benutte die gelegenheid voor een proefondervindelijk scherts-experiment, zogenaamd om aan te tonen dat de krant onder zijn bewind een totale gedaanteverwisseling had doorgemaakt.

Voor het front van de verzamelde redactie nam ik de Volkskrant van 27 februari 1982 door, de laatste editie die nog onder Lockefeers voorganger Jan van der Pluijm was verschenen. En ik reciteerde de lange reeks nieuwskoppen uit die krant die in tien jaar niets aan actualiteit hadden ingeboet. Ook nu, 24 jaar na dato, zouden de meeste daarvan nog dagelijks in de Volkskrant kunnen staan.

Het openingsartikel op pagina 1: ‘Elektriciteitsbedrijven bouwen windcentrale’.

Het financieel-economische nieuws op (toen nog) pagina 2: ‘Winstsprong ABN’, ‘Japanse auto’s verliezen fors marktaandeel’ en ‘Vernietigend rapport Europese Rekenkamer: EG verspilt ontwikkelingshulp’.

Binnenlands nieuws op pagina 3: ‘FNV over uitkeringen: Fundament sociale zekerheid wankelt’ en ‘Hoge bloeddruk is geen reden voor WAO’.

Pagina 7: ‘Antillen tegen ruime studie van commissie’.

Interview op pagina 13: ‘Minister is vol optimisme over aanpakken bureaucratie: Ambtelijke schotten moeten worden afgebroken’.

Ingezonden brief op pagina 17: ‘Marcel van Dam opent trucendoos’.

Achtergrondverhaal op pagina 19: ‘Bestrijding armoede dreigt in het slop te geraken’.

Interview in Het Vervolg: ‘Vasthouden aan alle verworven rechten, dát is conservatief’.

Het bewijs was – en is – geleverd: nieuws is herhaling. Krantenpagina’s worden te vaak gevuld door het uitvoerig beschrijven van dingen die vorige maand ook zijn gebeurd en die volgende maand waarschijnlijk weer zullen gebeuren.

(En de verandering van de Volkskrant onder Harry Lockefeer? Die bleek natuurlijk uit andere feiten: de oplage groeide in tien jaar van 244.000 naar 342.000, het gemiddeld aantal redactiepagina’s van vijftien naar 21, en het aantal redacteuren van 108 naar 178 – om nog maar te zwijgen van de talrijke nieuwe katernen, de opbouw van een serieus buitenlands correspondentennet en de grotere aandacht voor kunst en financiën.)

2Nieuws mag soms geen nieuws zijn

Het moet eind jaren tachtig zijn geweest, dat ik namens de hoofdredactie een bezoek bracht aan onze Rotterdamse redactie, toen bestaande uit twee onvermoeibare nieuwsjagers die permanent klaagden dat hun berichten te weinig ruimte in de krant kregen. Nadat we het dagelijkse leed hadden besproken, legden Theo Nijenhuis en Edie Peters mij een probleem voor waarmee ze al enige tijd worstelden.

Ze waren te weten gekomen dat er een tot dusverre geheime romance was ontsproten tussen burgemeester Bram Peper en Neelie Kroes, een pikant feit zeker gezien de botsende politieke achtergrond van de beide gelieven. ‘We hebben het met ze besproken en zij hebben er geen bezwaar tegen als het in de krant komt’, vertelden de verslaggevers. ‘Maar we komen er niet uit hoe we dat als nieuws moeten opschrijven.’

Dat kon ik ook niet meteen bedenken: de Volkskrant was immers niet het weekblad Privé. ‘Zijn er geen gemeenteraadsleden die hier vragen over stellen? Dan kun je het bericht daaraan ophangen’, probeerde ik. Dat was niet het geval, en ook andere kunstgrepen om deze primeur binnen de nieuwskaders van de Volkskrant te vatten bleken niet werkbaar. Terug in Amsterdam besprak ik het probleem met de chef nieuwsdienst. Hij vond het, net als iedereen die ik het vertelde, een razend interessant nieuwtje. Maar hij zag evenmin de mogelijkheid er een nieuwsbericht voor de Volkskrant van te maken. Tandenknarsend wachtten we af tot de roddelpers er eindelijk lucht van kreeg en de liefde tussen Bram Peper en Neelie Kroes publiek maakte.

Een kleine twintig jaar later – ik was al lang geen adjunct-hoofdredacteur meer – bekeek ik met belangstelling het Volkskrant magazine van 17 juni 2006. ‘Hans Wiegel: Ik ben verliefd’, luidde de cover-slogan.

Er is dus wel iets veranderd in de nieuwscriteria van de Volkskrant. Maar ik weet zeker dat er nog altijd opmerkelijke feiten zijn die op de redactie gretig worden rondverteld zonder dat ze ooit de krant mogen halen.

3Een primeur is altijd onwaar, anders zou het nieuws ook wel in andere kranten staan

Deze uitspraak van Marcel van Lieshout, cynicus ter Volkskrant-redactie, is behalve een geslaagde wisecrack ook een stelling met een kern van waarheid. Iedere insider weet het: verslaggevers die een primeur ruiken, hebben de onbedwingbare neiging hun onthulling aan te dikken – al was het maar om nieuwsdienst en hoofdredactie ervan te overtuigen dat pagina 1 onmiddellijk moet worden vrijgemaakt.

De volgende fase is dat de krant als geheel zich met de zaak gaat identificeren, wat de zorgvuldigheid in de waarheidsvinding en de aandacht voor nuances ook niet bevordert. Onwelkome feiten sneuvelen dan in de hitte van de strijd. Voorbeelden: de bonnetjes-affaire van Bram Peper in het Algemeen Dagblad, bijna wekelijkse nummertjes in De Telegraaf, en – op het gevaar af dat ik mij nu de gram van de Volkskrant op de hals haal – ook de zaak van Bert & Marja in de Amsterdamse Diamantbuurt liet nog wel wat vragen open.

Tegelijk leert de ervaring dat hier een serieus journalistiek dilemma aan vastzit. Wie de berichtgeving over grote schandalen achteraf analyseert, komt vaak tot de conclusie dat onderweg heel wat ongefundeerde vermoedens als waar zijn gepresenteerd. Maar het is de vraag of zonder het breekijzer van dat – bij nader inzien – loze spektakel de echte feiten ooit aan het licht zouden zijn gekomen.

‘Lie, steal, cheat, anything to get the story’, was niet voor niets dertig jaar geleden het credo van de succesvolle Amerikaanse muckraker Warren Hinckle.

4Nieuws wordt pas nieuws als anderen het herkennen

Het hoort tot de frustraties van bijna elke journalist: je hebt iets opzienbarends gepubliceerd en er gebeurt niets – tot een concurrerend medium het oppikt en ermee aan de haal gaat als was het eigen nieuws. De zaak van de excessen door Nederlandse militairen tijdens de politionele acties in Indonesië is de geschiedenis ingegaan als een onthulling van het tv-programma Achter het Nieuws uit januari 1969. De opwinding was enorm en er kwam zelfs een officieel onderzoek, dat in juni 1969 uitmondde in een regeringsnota aan de Tweede Kamer.

In werkelijkheid had de bron van het schandaal, de psycholoog Joop Hueting, zijn verhaal oorspronkelijk verteld aan Martin Ruyter van de Volkskrant. Achter het Nieuws had weinig meer hoeven doen dan met het Volkskrant-knipsel in de hand ook bij Joop Hueting op bezoek te gaan.

Ik was destijds verslaggever bij Het Parool en herinner me nog goed dat de chef verslaggeverij mij pas na de uitzending van Achter het Nieuws op Hueting afstuurde. Een halve pagina in de Volkskrant was klaarblijkelijk voor Het Parool geen reden in beweging te komen.

Het gaat hier niet alleen om de macht van het medium televisie, want een kleine tien jaar later maakte ik als managing editor van de Haagse Post mee dat een bescheiden opinieweekblad meer impact kan hebben dan een grote krant. Het duo Rien Robijns & Geert-Jan Laan had in Het Vrije Volk – toen een Rotterdams dagblad met een aanzienlijk hogere oplage dan HP – een hele serie pagina’s gepubliceerd over misstanden bij de Nationale Stichting Casinospelen, die de legale casino’s in Zandvoort, Valkenburg en Scheveningen exploiteerde.

Een oorverdovende stilte was hun deel, en daarom besloten ze hun onthullingen nog maar eens samen te vatten in een handzaam verhaal voor de Haagse Post. Wij maakten er een cover-story van, onder de slogan ‘Het Roomse Goksyndicaat’, en tot ons aller verbazing kwam de Haagse politiek nu wel ogenblikkelijk in beweging.

Kritische Kamervragen uit de hoek van de antirevolutionairen (die altijd al weinig van kansspelen moesten hebben) leidden tot een snel onderzoek en binnen de kortste keren was het bestuur van de Nationale Stichting Casinospelen uit zijn functie ontheven.

5Dankzij internet is nieuws binnen vijf minuten geen nieuws meer

Een paar weken geleden las ik ’s avonds in NRC Handelsblad een nieuwsbericht waarin keurig naar de bron werd verwezen: een kleine onthulling van de Volkskrant. Ik herinnerde mij die primeur niet en kon hem bij het nogmaals doorbladeren van de krant van die ochtend ook niet terugvinden. Sterker nog, pas de volgende dag las ik hetzelfde exclusieve nieuwtje in de Volkskrant. Wat was er gebeurd? Waren ze bij NRC Handelsblad helderziend geworden?

Ik bleek als hoogbejaarde journalist van 64 niet met mijn tijd te zijn meegegaan. Want zoals een Volkskrant-redacteur mij later uitlegde: ‘Dat nieuws hadden we ’s ochtends natuurlijk op onze website gezet, op een moment dat de krant al lang was gedrukt. Dat doen we tegenwoordig altijd als we iets leuks hebben.’

De motieven achter het huidige beleid heb ik mij ook laten uitleggen: het heeft geen zin meer primeurs te bewaren voor de eerstvolgende papieren editie. Want zodra die van de pers rolt, staat het nieuws toch meteen overal op internet te lezen – ruimschoots voordat de meeste abonnees en losse-nummerkopers de krant onder ogen hebben gekregen.

Het is de vooruitgang, meneer, net wat u zegt. En series primeurs bezorgen een krant zelden oplagegroei, zoals bijvoorbeeld het Algemeen Dagblad de afgelopen jaren op tragische wijze heeft laten zien. Maar toch houd ik heimwee naar de tijd dat de chef nieuwsdienst tegen ongeduldige verslaggevers placht te zeggen: ‘Een goede primeur kun je makkelijk een dag laten liggen voor je hem in de krant zet.’

Anderzijds was dat ook het tijdperk waarin de Haagse redactie van de Volkskrant straffeloos kon wegkomen met het herkauwen van politiek nieuws dat Trouw of De Telegraaf een dag eerder had gemeld. Onze lezers lazen die andere kranten toch niet, dus zij merkten daar niets van.

Nieuws is, kortom, door internet drastisch van karakter veranderd. De vraag of we daarmee blij moeten zijn, zal door verschillende generaties verschillend worden beantwoord, maar de feiten veranderen daardoor niet.

6Echt nieuws blijft de essentie van de journalistiek

Het citaat wordt vaak aangehaald, want het bevat een diepe waarheid. Lord Northcliffe, geboren als Alfred Harmsworth (1865-1922), was als eigenaar-uitgever van onder meer de Daily Mail, The Daily Mirror en The Times een van de eerste Britse presslords. Anders dan veel tegenwoordige media-tycoons in binnen- en buitenland combineerde hij succesvol ondernemerschap met onberispelijke journalistieke principes. De kern daarvan vatte hij samen in de woorden: ‘News is what somebody somewhere wants to suppress. Everything else is advertising.’

In tijden van internet en krantenwanhoop is dat credo actueler dan ooit: ‘Nieuws is wat iemand, waar dan ook, verborgen wil houden. Al het overige is reclame.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden