Vijf vragenveiligheidswet Hongkong

Nieuwe wet Hongkong geeft China ongebreidelde macht, en straatprotest is nu ‘terrorisme’

Een demonstrant is aangehouden in Hongkong op 1 juli, de 23ste verjaardag van de overdracht van Hongkong aan China.Beeld EPA

In Hongkong is woensdag een controversiële veiligheidswet ingevoerd die meteen heeft geleid tot arrestaties. Tijdens protesten werden driehonderd demonstranten aangehouden, van wie tien op basis van de nieuwe wet. Ze droegen vlaggen of spandoeken met oproepen voor Hongkongse onafhankelijkheid, wat onder de nieuwe wet als ‘deelname aan het plegen van afscheiding’ kan worden gezien.

De protesten, ter gelegenheid van de 23ste verjaardag van de overdracht van Hongkong aan China, waren vooraf verboden, maar toch kwamen duizenden demonstranten op straat. Zij raakten slaags met de politie, waarbij waterkanonnen en rubberkogels werden ingezet. Op schendingen van de nieuwe veiligheidswet staan straffen tot levenslang, waarmee het risico van deelname aan de Hongkongse protestbeweging nu een stuk groter geworden is.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

De tekst van de Nationale Veiligheidswet is pas dinsdagnacht bekendgemaakt, op het moment van de inwerkingtreding. Wat staat er nu eigenlijk in?

Die bekendmaking was inderdaad ongebruikelijk laat, tot frustratie van veel Hongkongers. De Nationale Veiligheidswet is door Beijing aan Hongkong opgelegd – op zich al een bron van controverse – en is bovendien op heel schimmige wijze tot stand gekomen. Terwijl een wetsvoorstel in China normaal een maandenlange consultatieronde doorloopt, is deze wet in tien dagen afgehandeld en tot het laatste moment geheim gehouden. Dat is naar Hongkongse normen ongezien.

De veiligheidswet maakt ‘afscheiding, ondermijning, terrorisme en samenspanning met buitenlandse krachten’ strafbaar. Uit de wettekst blijkt nu dat die misdaden heel breed worden gedefinieerd, en op maat van de protestbeweging. Zo wordt het beschadigen van overheidsgebouwen, wat vorig jaar tijdens protesten gebeurde, beschouwd als ondermijning. Het bezetten van straten, een populair protestmiddel, valt onder terrorisme. Op beide staan straffen van tien jaar tot levenslang.

Het meest controversiële aspect van de wet is de oprichting van een agentschap, de National Security Office, dat onder controle van de Chinese overheid staat. In uitzonderlijke gevallen – zo vaag gedefinieerd dat ‘uitzonderlijk’ wel vaker kan voorkomen – krijgt dat agentschap jurisdictie over een onderzoek, en wordt een verdachte niet onder Hongkongse, maar onder Chinese wet vervolgd. De uitleveringswet, vorig jaar aanleiding voor de Hongkongse protesten, valt daarbij in het niet.

Een toegift van Beijing aan de Hongkongers is dat er ook enkele garanties in de wet staan, zoals het recht op een vrije meningsuiting en vrijheid van vergadering. Maar de vraag is wat die garanties waard zijn: ze staan ook in de Chinese grondwet, maar worden daar geenszins nageleefd.

Is dit een inbreuk op de Hongkongse autonomie, gegarandeerd onder het principe van één land, twee systemen?

Dat hangt ervan af met wie je praat, en hoe rekkelijk je juridische principes interpreteert. Voorstanders van de veiligheidswet argumenteren dat de Hongkongse protesten de eenheid van China in gevaar brengen, en dat autonomie en eenheid twee kanten van één medaille zijn. ‘Eén land, twee systemen is een continu proces van interactie tussen Beijing en Hongkong’, zegt Regina Ip, een Hongkongs politicus uit het pro-Beijingkamp. ‘We moeten de wetten aanpassen aan de realiteit.’

De meeste rechtsgeleerden vinden dat een vorm van doublespeak, en een typisch voorbeeld van de Chinese praktijk om de betekenis van rechtsprincipes te verdraaien. Volgens hen is er maar één interpretatie van ‘één land, twee systemen’, namelijk dat Hongkong vijftig jaar lang autonomie geniet. De veiligheidswet is daarmee in tegenspraak, en laat toe dat Chinese rechtspraktijken binnendringen in de onafhankelijke rechtsstaat die Hongkong tot nog toe was.

Volgens Cora Chan, grondwetspecialist van de Universiteit van Hongkong, is er met de veiligheidswet een bres geslagen in de juridische verdedigingswal rond Hongkong. ‘Beijing heeft nu in feite ongebreidelde macht in Hongkong, en er is geen enkel juridisch mechanisme om die macht te controleren. Tot nu toe was interventie van Beijing in Hongkong eerder de uitzondering op de norm, maar met deze veiligheidswet wordt die praktijk geïnstitutionaliseerd en genormaliseerd.’

Wat betekent dit voor de Hongkongse protestbeweging? Is die nu ten dode opgeschreven?

De eerste klap voor de protestbeweging vond dinsdag plaats, aan de vooravond van de invoering van de wet. Oppositiebeweging Demosisto van boegbeeld Joshua Wong, die ooit opriep tot een referendum over onafhankelijkheid, ontbond zichzelf om vervolging te voorkomen. Een pro-onafhankelijkheidspartij hief zichzelf op, enkele activisten verlieten Hongkong, en vlaggen of slogans voor onafhankelijkheid leidden woensdag tijdens de eerste protesten meteen tot arrestaties.

De nultolerantie voor onafhankelijkheidspleidooien was te verwachten. Maar vraag is of de wet ook zal worden ingezet tegen de brede protestbeweging, die niet voor onafhankelijkheid pleit maar voor democratisering. Verwacht wordt dat Beijing hen niet meteen zal aanpakken, maar vooral rekent op een afschrikkingseffect. Nu de veiligheidswet als een zwaard van Damocles boven hun hoofd hangt, zullen zij mogelijk minder snel op straat komen of kritische meningen verkondigen.

Dat afschrikkingseffect wordt versterkt door de vaagheid van de wetsartikelen, die voor interpretatie vatbaar zijn en zo onzekerheid creëren, een geliefd machtsmiddel in Beijing. ‘Het feit dat ik met buitenlandse media spreek, kan als schending van de veiligheidswet worden gezien’, zegt Anita Yip, vicevoorzitter van de Hongkongse Orde van Advocaten. ‘Een gesprek met een buitenlandse organisatie dat haat opwekt tegen de Chinese overheid, zou onder samenspanning kunnen vallen.’

Politici van het pro-Beijingkamp zeggen dat al die zorgen overdreven zijn, en dat de Hongkongers zich niet ongerust hoeven te maken. Volgens hen heeft de wet slechts een klein groepje radicale onruststokers op het oog, die de stabiliteit van Hongkong verstoren. ‘Het is prima dat ze ons garanties willen geven, maar we zouden die niet nodig moeten hebben’, reageert Yip. ‘Wij kijken naar wat er zwart op wit in de wettekst staat, en zien daar zaken die ons ernstig zorgen baren.’

Westerse landen hebben repercussies aangekondigd als Beijing zou doorgaan met de Veiligheidswet. Heeft dat effect gehad?

Een aantal westerse landen heeft de wet veroordeeld en heeft maatregelen aangekondigd, zij het vooral symbolisch. Vooral de Verenigde Staten roeren de trom: zij dreigen Hongkongse handelsvoordelen in te trekken, en vaardigden al visabeperkingen tegen Chinese functionarissen en een importverbod op Amerikaanse technologie uit. Beijing reageerde telkens met tegenmaatregelen.

De westerse druk lijkt vooral contraproductief te hebben gewerkt, en Beijing extra argumenten te hebben gegeven om de Hongkongse protestbeweging als een vanuit het buitenland georganiseerde bedreiging te zien. Het lobbywerk van Demosisto bij buitenlandse regeringen om Beijing onder druk te zetten is in de nieuwe wet expliciet strafbaar gemaakt. Binnen de Hongkongse protestbeweging woedt een debat of dat internationale gelobby geen strategische fout is geweest.

De complete minachting van Beijing voor de internationale reacties toont China’s toegenomen assertiviteit op het wereldtoneel. Tijdens de voorstelling van de wet vielen Chinese politici regelmatig scherp uit naar de VS. ‘Wij Chinezen zijn van niets bang’, zei Zhang Xiaoming, vicedirecteur van het regeringsdepartement verantwoordelijk voor Hongkong. ‘De dagen zijn voorbij dat wij Chinezen instructies van anderen aannemen.’

Hoe zit de toekomst van Hongkong als internationaal financieel centrum eruit?

De internationale bedrijfswereld lijkt zich voorlopig geen grote zorgen te maken over de veiligheidswet. Het beëindigen van de protesten, die nu al meer dan een jaar aanhouden en vaak met geweld gepaard gaan, kan juist gunstig zijn voor de bedrijfswereld. En ook al zouden bedrijfsleiders bedenkingen hebben, dan houden ze die onder de nieuwe veiligheidswet maar beter voor zichzelf.

Op lange termijn kan het afbrokkelen van de onafhankelijke rechtstaat problematisch worden, zeker als de politieke rivaliteit tussen China en de VS toeneemt. Het voorbeeld van Canada, dat vorig jaar twee onderdanen gearresteerd zag worden bij wijze van drukmiddel, toont hoe privépersonen dan verwikkeld kunnen raken in politieke processen. Volgens een enquête van de Amerikaanse Kamer van Koophandel houdt 40 procent van haar leden een noodplan achter de hand.

Beijing lijkt ervan overtuigd dat de nabijheid van de Chinese markt voldoende is om internationale bedrijven te blijven aantrekken in Hongkong. En als dat niet lukt, dan moeten Chinese bedrijven het maar overnemen. ‘De markt van het vasteland is enorm’, zegt Shen Dingli, professor internationale relaties aan de Fudan Universiteit in Shanghai. ‘Met een paar vingerknippen kunnen we meer spullen kopen uit Hongkong, bij wijze van patriottische ondersteuning.’

Tijdlijn relatie Hongkong-China

1997: overdracht van de Britse kroonkolonie Hongkong aan de Volksrepubliek China. Beijing belooft de speciale autonome status van Hongkong 50 jaar te handhaven.

2003: Een half miljoen mensen protesteert tegen Artikel 23, een wetsvoorstel dat subversie tegen de Voksrepubliek strafbaar stelt. Sinds 2002 vraagt Beijing Hongkong deze wetgeving snel in te voeren. Wegens de protesten schuift het Hongkongs bestuur de wet op de lange baan.

2014: Beijing bepaalt dat de hoogste bestuurder van Hongkong niet rechtstreeks wordt verkozen. Dit is aanleiding voor de Paraplu-revolutie, anti-Chinese protesten die maandenlang het zakencentrum platleggen.

2016: Ontvoering van Hongkongse boekverkopers en uitgevers van politieke roddelboeken door Chinese veiligheidsdiensten naar het vasteland.

2019: Grote protesten tegen de voorgenomen uitleveringswet, die voorziet in uitlevering van verdachten naar het Chinese vasteland. Het Hongkongs bestuur ziet af van de uitleveringswet.

2020: Beijing legt Hongkong nationale veiligheidswetten op.

Dit schreven we eerder

China opent de aanval op Hongkong tijdens Volkscongres
Op de eerste dag van het Nationale Volkscongres in Beijing werd een veiligheidswet voor Hongkong gelanceerd die de autonomie ondergraaft en de protestbeweging verder aan banden legt. ‘Dit is het einde van Hongkong, van onze waarden en alles wat we belangrijk vinden.’

De mondharmonica van CY Leo is politiek ontwaakt
CY Leo is een van de talentvolste mondharmonicaspelers ter wereld. Hij hield zich aanvankelijk afzijdig van de protesten in Hongkong tegen de Chinese inmenging. Nu is hij om. ‘Ik denk dat het niet zonder gevolgen zal zijn voor mijn carrière. Maar ik geloof in wat ik doe.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden