Nieuwe visie op tachtigjarige oorlog

Het rebellenleger van Willem van Oranje was een zootje ongeregeld dat bij bijna elk treffen in de pan werd gehakt.

MAARTEN PRAK

Petra Groen e.a.: De Tachtigjarige Oorlog - Militaire Geschiedenis van Nederland, deel 1

****

Boom; 496 pagina's; euro 39,90.

Naast de Tweede Wereldoorlog is er nog een oorlog uit de Nederlandse geschiedenis die op algemene naamsbekendheid mag rekenen: de Tachtigjarige Oorlog, die duurde van 1568 tot 1648. Inderdaad, de Tweede Wereldoorlog speelde zich af in een recent verleden, dat sommigen zich nog uit eigen ervaring kunnen herinneren, terwijl de Tachtigjarige Oorlog al heel lang geleden is. Geen wonder dus dat de meesten van ons er wel van gehoord hebben, maar de details niet meer zo scherp op het netvlies hebben. Een ander verschil is dat, voor zover het de Nederlandse militairen betrof, de Tweede Wereldoorlog al snel voorbij was; maar tijdens de Tachtigjarige Oorlog zwegen de kanonnen zelden. En nog een verschil: in de 20ste eeuw was Nederland een militaire mogendheid die in Azië nog potten kon breken, maar in Europa al lang niet meer. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog daarentegen groeide Nederland uit van een rebellenstaatje tot een van de militaire grootmachten in Europa.

Om al deze redenen verdient de Tachtigjarige Oorlog dus onze warme belangstelling. Helaas voorzagen historici mondjesmaat in die behoefte. Eerst werd de militaire geschiedenis geschreven door gepensioneerde officieren. Zij hadden een voorkeur voor tactische details die voor anderen moeilijk waren te bevatten. Daarna waren professionele historici aan zet, die zich vooral bezighielden met de organisatie en financiering van het leger en de vloot.

Nu is er eindelijk een magistrale synthese, waarin het verloop van de krijgshandelingen en de organisatie van de krijgsmacht allebei worden besproken. Bovendien wordt in dit boek gelijkelijk aandacht besteed aan het leger en de vloot, twee onderdelen die van oudsher gescheiden werden beschreven.

Die aanpak levert een nieuw beeld op van de Tachtigjarige Oorlog. Nooit tevoren werd zo duidelijk hoe belangrijk de geografie was voor het welslagen van de Nederlandse Opstand. De zwakte van het rebellenleger onder leiding van Willem van Oranje wordt genadeloos blootgelegd. Bij zo ongeveer elk treffen werd dat leger in de pan gehakt. Dat was te wijten aan het gebrek aan interne samenhang, dat weer werd veroorzaakt doordat Oranje zelf de organisatie van zijn eigen leger had verzwakt, uit angst voor de soldaten.

Hij was voortdurend platzak en jaarlijks werd het leger bij elkaar geraapt en geschraapt. Het ontbrak de gevechtseenheden daardoor aan het onderling vertrouwen en de trainingen voor de noodzakelijk geworden man-tegen-mangevechten. Gelukkig was Nederland een land van steden en konden de rebellen zich verschuilen achter stadsmuren.

Daarmee dwongen zij hun Spaanse tegenstander tot uitputtende belegeringen. En de Geuzenvloot slaagde erin om tijdens de guerilla-oorlog in de Hollandse en Zeeuwse delta een tactisch overwicht te behouden. Het was alleen daaraan te danken dat de opstandelingen niet onder de voet werden gelopen.

In 1588 begon een nieuwe fase van de oorlog. De Staten-Generaal gingen een permanent leger formeren, dat het door discipline en oefening kon opnemen tegen de superieure Spaanse eenheden. Ook begon opperbevelhebber Maurits, samen met zijn neef Willem Lodewijk van Nassau, te experimenteren met technieken om de vuurkracht van zijn troepen te verbeteren, waardoor het man-tegen-man gevecht vermeden kon worden.

In de slag bij Nieuwpoort (1600) bleek dat het Staatse leger inderdaad was opgewassen tegen de beste troepen die er in het toenmalige Europa te vinden waren. Maar precies omdat het leger zo'n kostbaar wapen was geworden, wilden Maurits en zijn opvolger Frederik Hendrik het niet meer riskeren in een veldslag. De oorlog werd daarom een uitputtingsslag van opeenvolgende belegeringen, waarvan die van Oostende (1601-04), waar de Staatsen zich verschanst hadden en gedurende ruim drie jaar belegerd werden door de Spanjaarden, misschien wel de bloedigste was.

De beschrijving van dat grotendeels vergeten beleg behoort tot de spannendste gedeelten van het boek, dat ook elders uitblinkt door de combinatie van grote lijn en sprekend detail. Want het krijgsverloop wordt even goed besproken als de levensomstandigheden van de soldaten die in grenssteden waren ingekwartierd, met vijf of zes op een kamer bij particulieren thuis. Probeer het u even voor te stellen! Of de verwondingen die een musketkogel aanrichtte; een afbeelding maakt inzichtelijk wat het betekende als vervolgens een been moest worden afgezet - zonder verdoving.

Het ligt in de aard van standaardwerken dat er hier en daar al te gedetailleerd wordt uitgeweid en dat ze niet bepaald gemakkelijk in de hand liggen. Laat dit boek dus thuis als u naar de camping gaat en sla gerust een stukje over als de precieze aantallen soldaten per compagnie of regiment u even te veel worden. Er blijft genoeg over om van te genieten. Niet alleen aan tekst maar ook aan illustraties, want die zijn overvloedig gebruikt, schitterend om te zien, en vertellen het verhaal van de Tachtigjarige Oorlog nog eens visueel na.

Het zal de kritische lezer opvallen dat de hele koloniale dimensie ontbreekt; de VOC en WIC komen alleen zo nu en dan om de hoek kijken. Daarvoor is echter nog een apart deel voorzien in deze zesdelige serie over de militaire geschiedenis van Nederland. Dat zal allicht de andere aflevering zijn met verhoogde urgentie. Want na de 17de eeuw heeft Nederland, buiten de koloniale context, geen militaire rol van betekenis meer gespeeld.

Dat is misschien maar goed ook, want zoals dit boek nog eens op onsentimentele wijze laat zien: het krijgsbedrijf is, behalve heroïsch, ook een aaneenschakeling van ellende. Maar wel ellende die de wereld heeft veranderd. Wie wil begrijpen hoe Nederland is ontstaan, kan eigenlijk niet om dit boek heen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden