Nieuws Inlichtingendiensten

Nieuwe toezichthouder floot inlichtingendiensten geregeld terug sinds invoering ‘sleepwet’

Een ‘bulkhack’ van miljoenen mensen en het opvragen van gegevens van een buitenlandse journalist. Twee plannen van de Nederlandse inlichtingendiensten waar de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) afgelopen jaar een stokje voor stak, volgens het eerste jaarverslag van de kersverse toezichthouder. 

Het gebouw van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst in Zoetermeer. Beeld ANP

De inlichtingendiensten lijken zich de afwijzingen aan te trekken: de laatste maanden keurt de TIB minder van dergelijke verzoeken af. Met name de AIVD toont verbetering, schrijft de commissie.

Vorig jaar tikte de TIB de AIVD meermaals op de vingers vanwege het hoge aantal onrechtmatige, soms slordig opgestelde verzoeken. De toezichthouder werd in 2017 opgericht als onderdeel van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, de ‘sleepwet’. Die gaf de AIVD en MIVD nieuwe bevoegdheden, zoals het tappen van kabels. Doel van de toezichthouder is vooraf beoordelen of het inzetten van dat soort zware middelen rechtmatig is, nadat een minister een voorstel al heeft goedgekeurd.

Inmiddels is de situatie volgens de toezichthouder verbeterd. ‘De TIB heeft ons het afgelopen jaar een spiegel voorgehouden’, aldus AIVD-chef Dick Schoof in een persbericht naar aanleiding van het jaarverslag.

Critici betwijfelden bij de invoering van de nieuwe inlichtingenwet of de TIB daadwerkelijk gewicht in de schaal zou leggen en of ze wel voldoende kritisch zou zijn. De TIB heeft bewezen allesbehalve tandeloos te zijn, volgens de toetsingscommissie zelf. ‘Er wordt kritisch en voortvarend getoetst.’

Het zou blijken uit de cijfers: de AIVD en MIVD dienden gezamenlijk 2.159 verzoeken in tussen 1 mei 2018 en 1 april 2019. 5,8 procent van de verzoeken van de MIVD werd afgekeurd, bij de AIVD gaat het om 4,5 procent van de verzoeken. In veel gevallen zou de privacy-inbreuk niet in verhouding staan tot de noodzaak, in andere gevallen vond de TIB onvoldoende helder waarom een doel niet ook met lichtere middelen viel te bereiken.

Toch bewijzen die cijfers niet automatisch dat de TIB een effectieve toezichthouder is, meent Constant Hijzen, universitair docent inlichtingenstudies aan de Universiteit Leiden. ‘Hoe het ervoor staat, kunnen wij niet zelf beoordelen. We moeten afgaan op wat de toezichthouders melden. Op basis daarvan lijken de diensten nauwkeurig om te gaan met hun bijzondere bevoegdheden.’

Extra nadenkmoment

Wat volgens Hijzen een van de nuttigste bijdragen van de TIB lijkt te zijn, is het extra reflectiemoment dat ze inbouwt. De inlichtingendiensten zijn gedwongen te beargumenteren waarom een voorgesteld middel wat hun betreft proportioneel is en waarom lichtere alternatieven niet afdoende zijn. ‘Er is een extra nadenkmoment ingelast.’

Hij is niet verbaasd dat de hoeveelheid afwijzingen afneemt. De nieuwe inlichtingenwet vergde flink wat organisatorische aanpassingen, stelt hij. Uit het jaarverslag blijkt bijvoorbeeld dat de inlichtingendiensten hun weg moesten vinden met een van hun nieuwe bevoegdheden: het aftappen van de kabel, het sleepnetaspect waarvoor in het referendum over de wet in 2018 veel aandacht was. 

Eind vorig jaar kreeg de TIB verzoeken binnen om dit te doen, maar accepteerde die geen van alle omdat het aftappen niet gericht genoeg zou zijn. In 2019 werden opnieuw ingediende verzoeken wel goedgekeurd, toen ze minder reikwijdte hadden en er concreter werd beschreven welke gegevens het doel waren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.