Nieuwe tik voor NAVO: Tillerson spreekt liever met de leiders van China en Rusland

Nieuwe Amerikaanse prioriteiten? Minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson is van plan een vergadering met de NAVO te schrappen omdat hij voorrang geeft aan ontmoetingen met de leiders van China en Rusland. Het is een zeer ongebruikelijke stap, die bij de Europese bondgenoten de angst voedt dat ze er minder toe doen voor Amerika's nieuwe president Trump.

Rex Tillerson, minister van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Staten. Beeld anp

Die vrees was er vanaf begin. Als kandidaat noemde Trump de NAVO menigmaal 'achterhaald'. Zijn inauguratierede bevatte de boodschap dat de bondgenoten niet langer meer op de zak van Amerika konden teren. Later stelden zijn vicepresident en minister van Defensie de bondgenoten hoogstpersoonlijk gerust. Ook de president zelf sprak zijn steun uit aan de alliantie.

Maar die loyaliteitsbetuigingen lagen allemaal nog in de sfeer van mooie woorden en goede bedoelingen. Als minister Tillerson straks werkelijk wegblijft bij de NAVO omdat hij eerst wil spreken met de Russen en Chinezen, is dat de eerste tastbare aanwijzing dat het bondgenootschap voor Amerika niet meer automatisch op het eerste plan staat. En dat in een tijd dat Europa zich omringd weet door een ring van instabiliteit die loopt van Rusland en Oekraïne via het Midden-Oosten tot aan Noord-Afrika.

Maar die loyaliteitsbetuigingen lagen allemaal nog in de sfeer van mooie woorden en goede bedoelingen. Als minister Tillerson straks werkelijk wegblijft bij de NAVO omdat hij eerst wil spreken met de Russen en Chinezen, dan is dat de eerste tastbare aanwijzing dat het bondgenootschap voor Amerika niet meer automatisch op het eerste plan staat. En dat in een tijd dat Europa zich omringd weet door een ring van instabiliteit die loopt van Rusland en Oekraïne via het Midden-Oosten tot aan Noord-Afrika.

Voorkeur

Tillerson had op 5 en 6 april voor het eerst sinds zijn benoeming aanwezig zullen zijn op de traditionele voorjaarsvergadering van de NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken. Maar volgens Amerikaanse functionarissen in Washington is hij van plan de bijeenkomst over te slaan, opdat hij op 6 en 7 april aanwezig kan zijn bij de ontmoeting die Trump in Florida zal hebben met de Chinese president Xi Jinping. Later die maand reist de minister naar Rusland. De NAVO heeft nog voorgesteld haar voorjaarssessie te verschuiven maar dat idee werd verworpen door het State Department, zeggen een Amerikaanse oud-functionaris en een voormalig NAVO-diplomaat tegen het Britse persbureau Reuters.

Sinds de oprichting van de NAVO in 1949 is het nooit voorgekomen dat een Amerikaanse minister verstek liet gaan op een ministersvergadering omdat hij de voorkeur gaf aan besprekingen met de Russen en Chinezen. Het bondgenootschap is een creatie van de Amerikanen. Op topbijeenkomsten spelen Amerikaanse presidenten of ministers immer een leidende rol. Een NAVO-bijeenkomst zonder Amerikaanse minister is geen NAVO-bijeenkomst. Als Tillerson dan ook nog de Russen laat voorgaan, dan lijkt hij zich op alle fronten weinig gelegen te laten liggen aan de geschiedenis van de NAVO als een door de VS geleide alliantie die ontstond als bolwerk tegen Rusland en sinds de Oekraïnecrisis weer meer en meer als zodanig fungeert.

Bange vermoedens

Het kan zijn dat Tillerson, voormalig topman van Exxon Mobil Corp, als zakenman vooral praktisch denkt. Een woordvoerster wees erop dat de minister 26 van zijn 27 andere NAVO-collega's woensdag al ziet tijdens een conferentie over het bestrijden van 'Islamitische Staat' (IS). Maar dat is niet hetzelfde als een voorjaarsvergadering in Brussel. In de diplomatie zijn symbolen en gebaren belangrijk: als in april Amerika's topdiplomaat niet in Brussel is op een deels aan de Russische dreiging gewijde NAVO-bijeenkomst, dan gaat daar een verkeerd signaal van uit naar Moskou, zo zal ongetwijfeld de vrees zijn op het NAVO-hoofdkwartier.

Veel van de bange vermoedens zullen worden bevestigd als Tillerson wegblijft. Bijvoorbeeld dat de regering-Trump grote mogendheden als China en Rusland meer ziet staan dan Europa en de strijd tegen IS belangrijker vindt dan het afschrikken van de Russen. Trump heeft meermalen zijn bewondering uitgesproken voor de Russische president Poetin. Tillerson werkte als baas van Exxon Mobil nauw samen met Moskou en heeft vraagtekens gezet bij de sancties die de VS en de EU tegen Rusland hebben ingesteld vanwege Oekraïne. Volgens hem schaden die de belangen van Amerikaanse bedrijven. Dit alles vormt sinds Trumps aantreden een open zenuw in de trans-Atlantische betrekkingen. Tillerson dreigt er nu vol op te gaan staan.

Links Rex Tillerson, Trumps minister van Buitenlandse Zaken. Donald Trump in het midden en rechts James Mattis, minister van Defensie. Beeld anp

Meer over dit onderwerp

Is Rex Tillerson de zwakste minister van Buitenlandse Zaken aller tijden? Trump passeert hem soms gewoon. (+)

Lesje internationale samenwerking voor Trump, van Angela Merkel
De eerste ontmoeting tussen de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Amerikaanse president Donald Trump, vorige week vrijdag in het Witte Huis, was een confrontatie van stijl en substantie. Beiden benadrukten hun eigen aanpak: Trump viel terug op zijn America First-boodschap, Merkel gaf een lesje internationale samenwerking. (+)

Lavrov roept op tot post-westerse wereldorde
De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov heeft de hoop uitgesproken dat er een 'post-westerse wereldorde' ontstaat, 'waarin de soevereiniteit van ieder land gerespecteerd wordt'. De tijd dat westerse landen alles besluiten is voorbij, aldus Lavrov. (+)

Vicepresident Pence: 'Ik kom om steun voor NAVO te betuigen'
Amerika is en blijft Europa's grootste bondgenoot en zal zijn defensie versterken om 'met alle dreigingen' af te rekenen. Dat zei de Amerikaanse vicepresident Michael Pence onlangs tijdens een veiligheidsconferentie in München.

Wat blijft over van hechte band tussen Amerika en Europa?
Wat blijft er in het Trump-tijdperk over van de hechte band tussen Amerika en Europa? Blijft dit het anker waarop de internationale ordening drijft - of spat deze ordening uiteen in een kakofonie van met elkaar wedijverende machten?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.