Nieuwe taal van een dromer

Het is een vreemd boek, Ik zat op het dak van de Russische schrijver Daniil Charms. Het is een tamelijk fors blok, ruim 500 bladzijden, en wie erin begint te lezen, krijgt meer 'wit' onder ogen dan in een doorsnee boek....

Is het poëzie?

Misschien is het allemaal poëzie, of filosofie, of een mengeling van beide, want Charms moet een onpraktische dromer zijn geweest, en die hebben nu eenmaal een hang naar zaken die in deze tijd nauwelijks meer tellen. Maar het werk van Charms is geen poëzie in strikte of formele zin.

Er staan wel gedichten in dit boek, en versjes, kinderversjes zelfs, maar je leest ook korte verhalende stukken, grotere verhalen, dagboekaantekeningen, toneel, brieven en zo nog het een en ander. Charms is van alle markten thuis, en wat opvalt is dat hij er vaak geen eind aan weet te breien, en zich er maar met een (flauwe) grap van afmaakt.

Raar werk dus, dit oeuvre van Daniil Charms.

Het verscheen eerder in druk nadat er verspreid al wat losse vertalingen waren uitgekomen. Het kreeg nu een plaats in de reeks De Twintigste Eeuw van Atlas, wat wel wat zegt als je ziet dat daarin ook werk van Pirandello, Naipaul, Orwell, Faulkner, Woolf en Calvino is opgenomen.

Is het oeuvre van Charms van dat niveau?

Nee, dat is het niet, maar het is wel curieus genoeg om deze recente vorm van canonisering te verdragen.

Het werk van Charms is het tegendeel van wat de genoemden hebben gewrocht, al lijken er in revolutionair, progressief of modernisch opzicht raakvlakken.

Charms (pseudoniem van Daniil Ivanovitsj Joevatsjov) leefde van 1905 tot 1942. Onder Stalin kreeg hij, nota bene schrijver van kinderversjes, het zwaar te verduren. Hij werd tot drie jaar strafkamp veroordeeld, een straf die werd omgezet in een verbanning naar Koersk. Hij behoorde in het begin van de twintigste eeuw tot een groepje revolutionaire dichters (Oberioe), die net als Dada, de Futuristen en andere westerse dwarsliggers wilden breken met de gevestigde (realistische) kunst. De beuk erin. Hij was een bewonderaar van Gogol, maar wilde zoiets worden als Chlebnikov, mét Majakovski een van de meest radicale dichters in die tijd.

Hoe Charms door de nieuwe, poëticale denkbeelden werd aangeraakt, merk je als je dit verzameld werk leest. Dat het er nog is, is een godswonder. Tijdens zijn leven werd er van zijn geschriften voor volwassenen - op twee gedichten na - niets gepubliceerd. Met zijn medestrijders propageerde hij globaal: geen 'ervaringen', geen 'emoties', aan de taal zelf de geheimen ontfutselen om zo te laten zien dat alle mensen zulke 'geheimen' delen, en dus in wezen gelijk zijn. Een nieuwe taal zou hieruit voortvloeien, een nieuwe revolutionaire kunst voor het volk, die er overigens fundamenteel anders uitzag dan het later in Rusland verplichte 'socialistisch realisme', dat alleen maar de achterlijkheid van het communisme benadrukt. Wat je bij Charms ziet, is iemand die telkenmale zomaar begint, en duidelijk zonder doel of plan impulsief, improviserend voortschrijft. Soms ontstaat er iets, meestal loopt hij vast, maar één ding is in ieder geval duidelijk: door 'ervaringen' en 'emoties' uit te sluiten, voorzover dat al kan, loopt de literaire taal ook het gevaar niet meer te verwijzen naar een buitenwereld die we kunnen kennen. De taal houdt in wezen op taal te zijn. Dat is de curieuze paradox van de avant-garde, die ook Charms ons weer voorhoudt. Hij vergroot niet ons inzicht in de maatschappij, of in het sociale, maar wel in de literatuur en haar mogelijkheden.

En die zijn beperkt, ouwe jongen, wat je gelukkig zelf ook wel inzag. Het maakt je er alleen maar aardiger op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden