InterviewPolitiebaas Henk van Essen

Nieuwe politiebaas Van Essen: ‘Als er een medicijn is tegen discriminatie, hoor ik het graag’

‘Soms gaat het mis en daar moeten we van leren en, daar waar nodig, aanpakken.’Beeld Rebecca Fertinel

‘De politie in Nederland staat niet tegenover maar tussen de mensen’,  zegt Henk van Essen, ‘daardoor eindigen demonstraties hier niet in rellen’. Sinds mei is hij de hoogste baas van de politie. ‘Het gevoel van achterstand en ongelijkheid dat mensen ervaren, ook bij de politie, is dieper geworteld dan ik mij tien jaar geleden kon voorstellen.’

De nieuwe korpschef van de politie, Henk van Essen (59), werpt een verontschuldigende blik op zijn woordvoerder. Hij heeft soms de neiging woorden te kiezen die te negatief klinken. ‘Ik mag niet steeds zeggen dat iets me zorgen baart, maar: dít baart me zorgen.’ Al veertig jaar is hij politieagent, en sinds 1 mei de hoogste baas. Nooit heeft hij spijt gehad van zijn keuze zich als 19-jarige te melden bij de Politieacademie. Maar recente ontwikkelingen doen hem ‘pijn’.

Woensdag werd bekend dat elf Limburgse agenten waarschijnlijk worden bestraft wegens intimidatie, pesterijen op de werkvloer en misbruik van bevoegdheden. Vijf van hen worden ontslagen – een ongekend groot aantal. ‘Ik schrik ervan. Dit is niet de politie waar ik voor sta. Agenten horen onkreukbaar te zijn.’

Volgens dagblad De Limburger rommelden de betrokken politiemensen onder meer met ‘anonieme’ tips over misdrijven. De agenten zouden zichzelf hebben voorgedaan als tipgever bij Meld Misdaad Anoniem of bij een lokale variant daarop. Deze ‘anonieme tips’ zouden als excuus hebben gediend om huizen te doorzoeken. Ook zou er in het team zijn gewerkt met blanco machtigingen voor huiszoekingen, zodat strafrechtelijke onderzoeken snel konden worden gestart.

Inhoudelijk wil Van Essen hier niet op ingaan. ‘Woensdag hebben de betrokken agenten gehoord welke maatregelen tegen hen worden genomen. Ze hebben nog het recht bezwaar te maken. In deze fase moet ik terughoudendheid betrachten.’

De Limburgse zaak is niet de enige integriteitskwestie die onlangs naar buiten kwam. In mei werden twee agenten aangehouden omdat ze naar het criminele milieu zouden lekken. Vorige week werd bekend dat een agent in Noord-Nederland wordt verdacht van witwassen en drugsbezit.

Wat zegt dit over de politieorganisatie?

‘Dat alles wat je in de samenleving ziet, ook bij ons voorkomt. Dat ook een enkele politieambtenaar niet altijd integer is. Maar ook: zulke misstanden pakken we aan. Of het vaker voorkomt dan vroeger, kan ik niet zeggen. Criminelen noemen informatie uit onze systemen het ‘nieuwe goud’. Dus we hebben onze aandacht voor dit soort zaken geïntensiveerd. Zodra we atypische signalen oppikken, treden we op.’

Henk van Essen ontvangt zijn bezoek in de werkkamer van zijn collega Liesbeth Huyzer. ‘Mijn collega’s vinden mijn eigen kamer niet representatief’, zegt hij. Het is daar één grote puinhoop.’ Een blik om zijn deur leert dat zijn vergadertafel vol stapels papieren ligt. Lachend: ‘Maar zelf vind ik dat niet hoor.’

De functie van korpschef, de hoogste bij de politie, is intensief, bevestigt hij. Zijn voorganger Erik Akerboom noemde het ‘de mooiste hondenbaan die er is’. Van Essen noemt het ‘een intensieve baan die je alleen maar volhoudt als je gelooft in wat je doet en houdt van de politie’. Sinds 2013 is hij lid van de korpsleiding, daarvoor gaf hij leiding aan de politie-eenheid Haaglanden.

Voordat hij de allerhoogste functie ‘aanvaardde’, hield hij wel even familieberaad. ‘Ik ben een beetje een bourgondiër’, zegt hij terwijl hij op zijn eigen postuur wijst. Lachend werpt hij een blik op zijn woordvoerder: ‘Ja, zeg maar als het verkeerd gaat, Helma.’

Zijn echtgenote, en vooral zijn kinderen, waarschuwden: als je zo’n zware taak wilt doen, zou het dan niet wijs zijn om een paar kilo af te vallen en wat gezonder te gaan leven? ‘Dat betekent in het weekend meer bewegen en een glaasje wijn minder. Maar dat heb ik voor deze functie over. Absoluut.’

Van Essen houdt van de politie. Als je hem vraagt zijn persoonlijkheid te omschrijven, noemt hij als belangrijkste kenmerk: luisteren naar anderen zonder vooringenomenheid – ‘trek niet te snel conclusies’. Dat verlangt hij ook van iedereen in zijn organisatie. En hij houdt niet van publiciteit. Het liefst blijft de liefhebber van theater en stripboeken op de achtergrond. ‘Ik probeer vooral achter de schermen invloed uit te oefenen, en laat de collega’s graag zelf het politieverhaal vertellen.’

Maar het is het ‘lot’ van een korpschef dat hij tevens boegbeeld is. Dus geeft hij dit interview. Want behalve integriteitskwesties, is er nog een actueel onderwerp waarover hij transparant wil zijn: racisme en discriminatie.

Vorige week zond hij een bericht naar alle 65 duizend agenten naar aanleiding van de George Floyd-protesten. ‘Ik heb een statement gemaakt, en best lang over de woorden nagedacht. Taal doet ertoe in deze tijd.’ Hij schreef dat ‘bij de politie in ons land helaas ook vormen van discriminatie en racisme voorkomen. (...) Wij moeten actief blijven om dit uit te bannen en te voorkomen.’

Zelf is hij van inzicht veranderd, vertelt Van Essen. ‘Het gevoel van achterstand en ongelijkheid dat mensen ervaren, ook binnen politie, is dieper geworteld dan ik mij tien jaar geleden kon voorstellen. Wat ik geleerd heb is dat het buitengewoon moeilijk is om jezelf in dat gevoel te verplaatsen als je die kleur of die geaardheid niet hebt.’

Het is met name de partner van zijn dochter – een ‘geweldige’ man met Surinaamse wortels – die hem een spiegel voorhield. ‘Hij vertelde hoe zijn moeder haar best heeft moeten doen, zodat hij naar het gymnasium mocht. Ondanks een hoge score op zijn citotoets ging dat niet vanzelf en moest zijn moeder nog eens benadrukken dat de afspraak toch was dat iemand met een score van 550 naar het gymnasium mag? Ja? Nou, dat heeft mijn zoon. Vervolgens studeert deze jongen uiteindelijk cum laude af. Waarom? Hij is natuurlijk intelligent, maar ook omdat ’ie het gevoel heeft dat hij wat extra moet doen om hetzelfde te bereiken.’

Sindsdien realiseert Van Essen zich eens te meer ‘dat je wel kunt zeggen dat iedereen gelijke kansen heeft, maar de achterstand die sommigen bij de start al hebben, wordt daarmee niet goedgemaakt’.

Tegen zijn woordvoerder: ‘Kan ik vertellen over de lagere school?’

‘Ja hoor’, knikt ze.

Van Essen vertelt hoe hij in Apeldoorn op de Koningin Emmaschool zat, waar veel Zuid-Molukkers in de buurt woonden. Hij speelde veel met een Moluks vriendje, Jan Louis, die hem uitnodigde voor zijn verjaardag. ‘Ik kreeg daar gele rijst, dat had ik nog nooit gehad. Ik was daar het enige blanke jongetje. Dat is apart hoor, om de enige ‘andere’ te zijn. En dat geldt voor sommigen dus elke dag. Dit verhaal heb ik dertig jaar niet verteld, maar in deze tijd komt dat weer boven.’

Hij begrijpt de wereldwijde protesten tegen politiegeweld en discriminatie, die in Nederland overigens ‘erg waardig’ verlopen. ‘Wij zijn anders dan de politie in Brussel, Duitsland, Frankrijk of Amerika. Niemand heeft nog de vraag gesteld hoe het komt dat daar alle demonstraties in rellen eindigen, en hier niet. Dat komt mede doordat de politie in Nederland niet tegenover, maar tussen de mensen staat. De wijkagent alleen de straat op, waar zie je dat nog? Niet in Brussel, niet in Parijs. Daarin zijn wij uniek. Het komt door onze lokale verankering, door de goede relaties die we opbouwen. Dat is waar wij voor staan. Dat wordt weleens onderschat.’

‘Als een collega een foute grap maakt, moet de ander zeggen: dat kan niet. Spreek je uit.’Beeld Rebecca Fertinel

Toch zijn er ook activisten die stellen dat de politie onvoldoende doet om discriminatie tegen te gaan. Zo stelt Controle Alt Delete, de organisatie tegen etnisch profileren, dat mensen met een migratie-achtergrond ook in Nederland onevenredig vaak sterven tijdens of na een aanhouding. Van de 41 mensen die sinds 2016 tijdens of na een arrestatie stierven, was volgens deze organisatie 18 procent wit en had 43 procent een migratie-achtergrond.

‘We hebben een geweldsmonopolie en daar mogen we kritisch over benaderd worden. Het is goed dat Controle Alt Delete dat doet. Maar het beeld dat hier geschetst wordt, klopt niet. Het ligt een stuk genuanceerder. ‘Controle Alt Delete telt daarin van alles mee: verwarde mensen, harddrugsverslaafden, met als argument dat ze tijdens het overlijden onder onze verantwoordelijkheid vielen. Dat geeft een verkeerd beeld. Daarover zijn we met Controle Alt Delete in gesprek.’

Activisten stellen tevens dat de Zwolse Tomy Holten de Nederlandse George Floyd is. Holten stierf in maart na een aanhouding door de Nederlandse politie. Hij werd minutenlang door meerdere agenten in bedwang gehouden terwijl hij op zijn buik op de grond lag.

‘Naar deze zaak doet de rijksrecherche onafhankelijk onderzoek. Het past mij niet om daar nu iets over te zeggen. Zulke kwesties kun je pas duiden als je beide kanten hebt gehoord. Je kunt niet op basis van fragmentarische beelden een oordeel vellen of er sprake was van disproportioneel geweld. Realiseer je dit: geweld is nooit fijn om te zien. Ook niet als het noodzakelijk en professioneel wordt toegepast. Dat wordt weleens vergeten.’

In de kern, stelt Van Essen, ‘zijn we een politie die een arm om een schouder legt, hulp verleent, maar ook optreedt en – als het nodig is – geweld gebruikt. Allemaal zonder aanzien des persoons. Maar soms gaat het mis en daar moeten we van leren en, daar waar nodig, aanpakken.’

Hoe gaat u dat doen?

‘Wij hebben het programma ‘de Kracht van Verschil’ gehad. Daarin werd benadrukt dat iedere agent uniek is, eigen talenten meebrengt, en dat diversiteit belangrijk is. ‘En daarmee bedoel ik niet alleen kleur, maar ook sekse, geaardheid, leeftijd en of iemand hoog- of laagopgeleid is. Nu hebben we het programma ‘De politie is voor iedereen’, waarbij de focus ligt op de vraag: hoe werken al die verschillende mensen goed samen.

‘Om dat te bereiken hebben we nu het programma Veilige Teams.’ Een van mijn oneliners is: als je veiligheid en vertrouwen wilt versterken aan de buitenkant, is het essentieel dat je dit ook creëert aan de binnenkant. Dit betekent dat we het gesprek met elkaar moeten aangaan. Als een collega een foute grap maakt, moet de ander zeggen: dat kan niet. Spreek je uit. Dat moet de leiding doen, maar ook de collega’s onderling.

‘Daarnaast moeten onze teams herkenbaar zijn. Een basisteam in de Randstad moet er anders en diverser samengesteld uitzien dan een basisteam in, ik noem maar wat, Drenthe.’

Denkt u dat ‘het gesprek aangaan’ voldoende is om discriminatie op te lossen?

‘Als er een medicijn is waardoor er over anderhalf jaar geen sprake meer is van discriminatie, hoor ik het graag. Ik ken het niet. Maar het begint ermee dat ik consistent ben in mijn boodschap en dat ik van andere leidinggevenden hetzelfde verwacht. Deze boodschap zit in de opleiding, in tussentijdse trainingen en in de wijze waarop men op individuele casuïstiek reageert. Het is de kracht van de herhaling, maar het vergt een lange adem.’

Uw voorganger raadde u expliciet aan deze ‘topsport-functie’ niet langer dan vijf jaar te doen. Hoe staat u daar zelf in?

‘Ik ga nooit zeggen wanneer het moment daar is, want als je je vertrek aankondigt, is je effectiviteit al verminderd. Ik constateer dat mijn beide voorgangers het tussen 4 en 5 jaar gedaan hebben. En ik, nou ja’ – bulderende lach – ‘ik constateer dat. Dus. Punt. Uit.’

CV Henk van Essen:

1 mei 2020: Korpschef Nationale Politie
2016 - 2020:Plaatsvervangend korpschef Nationale Politie
2013 - 2016:Lid korpsleiding Nationale Politie
2013 - 2013:Politiechef eenheid Den Haag
2007 - 2012:Korpschef politieregio Haaglanden
2006 - 2007:Directeur opsporing & informatie politieregio Haaglanden
2002 - 2006:Directeur Haaglanden II politieregio Haaglanden
1998 - 2001:Chef Personeel & Organisatie politieregio Haaglanden
1996 - 1998:Chef bureau Regionale Recherche politieregio Haaglanden
1992 - 1996:Chef bureau Segbroek politieregio Haaglanden
1990 - 1991:Managementtrainer politie academie te Zutphen
1983 - 1990:Diverse functies gemeentepolitie Den Haag

Lees verder: Hoe etnisch divers is de Nederlandse politie?

Behalve over racisme gaan de demonstraties van Black Lives Matter ook over politiegeweld. Vormt de Nederlandse politie een goede afspiegeling van de samenleving?

De politie heeft vijf medewerkers van de Limburgse basiseenheid Horst/Peel en Maas ontslagen. Tegen vier anderen worden disciplinaire maatregelen genomen zoals degradatie, vermindering van verlofuren of overplaatsing. De agenten hebben zich schuldig gemaakt aan pesterijen, ondermijnend gedrag, intimidatie, schending van het ambtsgeheim en misbruik van bevoegdheden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden