'Nieuwe politici moeten het spel nog leren'

Het is de hoogste tijd voor grootschalige ingrepen in de sociale zekerheid, denkt SER-voorzitter Wijffels. 'Sociale wetten moeten met hun tijd meegaan.' Maar daadkracht betekent niet zónder overleg....

'Zelfs ambtelijke analyses komen tot de conclusie: de ruzie in de polder was contraproductief. Als we er in overleg uitgekomen waren, was - zeker op het gebied van VUT en prepensioen - meer bereikt.' Herman Wijffels (62), tot april volgend jaar voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER), het voornaamste adviesorgaan van het kabinet, heeft de gang van zaken met verbazing gadegeslagen. 'Het kabinet zou wel eens even laten zien hoe daadkrachtig en flink het was. De demonstratie op het Museumplein toonde aan dat je in dit land zonder draagvlak niets voor elkaar krijgt.'

Het resultaat, wil Wijffels maar zeggen, is niet optimaal. Na de demonstratie van 300 duizend vakbondsleden vorig jaar in Amsterdam kwam het kabinet de vakbeweging tegemoet. Met die nieuwe afspraken worden de kabinetsingrepen in VUT en prepensioen nu op grote schaal in CAO's gerepareerd. Weliswaar schuift de vertrekleeftijd iets op, maar niet tot 65 jaar zoals het kabinet wilde.

Ook voor de WAO heeft de ruzie in de polder niets nieuws opgeleverd, enkel vertraging. Wijffels: 'Het SER-advies wordt nu na drie jaar gesteggel alsnog ingevoerd. Allemaal verloren tijd, met vertrouwenserosie als resultaat.'

Toch is Wijffels er niet, zoals oud-premier Wim Kok, van overtuigd dat het kabinet er doelbewust op aan stuurde de sociale partners buiten spel te zetten. 'Er waren zowel in het kabinet als in de Tweede Kamer tendensen om te laten zien hoe ferm ze waren', zegt Wijffels, zelf CDA'er. 'Maar ik denk niet dat het een bewuste strategie was, zeker niet kabinetsbreed .'

De heren en dames van het kabinet-Balkenende hebben er wel van geleerd. Wijffels ervaart dat het oordeel van de sociale partners het laatste halfjaar zwaarder weegt. De clash is ook wel te verklaren. Wijffels: 'Na de Fortuyn-revolte is een hele generatie politici versneld verdwenen. Er is een nieuwe generatie aangetreden die het spel nog moet leren spelen.'

Hetzelfde geldt volgens Wijffels voor veel ambtenaren op ministeries. 'Het is een generatie die gelooft in de maakbaarheid, de stuurbaarheid van maatschappelijke processen via het prijsmechanisme. Alles valt op zijn plek door prijsprikkels: als mensen het maar in hun portemonnee voelen, dan doen ze wel wat je wilt. Maar je kunt een land niet besturen op prijsprikkels alleen. Daar is ook overleg voor nodig.'

Volgens Wijffels is het vooral de stijl die het kabinet is opgebroken. Want grootschalige hervormingen zijn in zijn ogen wel degelijk nodig. 'En een economische dip is psychologisch hét moment om stevig beleid te voeren.'

Hoewel Wijffels de ingrepen in de sociale zekerheid toejuicht, zijn ze wat hem betreft te veel 'modulair'. Ze staan op zichzelf, zijn niet gebaseerd op een onderliggende samenhangende visie. 'In softwareland heet dat een modulaire ombouw. Delen van het systeem worden op hun merites beoordeeld en heringericht. Broksgewijs.'

Het is volgens Wijffels hoog tijd voor een nieuwe totaalvisie op sociale zekerheid. Het kan in de 21ste eeuw niet alleen een stelsel van inkomensvervangende voorzieningen zijn. 'We moeten niet meer alleen koopkracht uitdelen.' Volgens de SER-voorzitter moet er een nieuwe filosofie komen waarbij wordt ingespeeld op de vergrijzing, en op een arbeidsmarkt waarin werknemers regelmatig nieuwe kennis en vaardigheden moeten aanleren omdat ze vaak van baan wisselen. 'Zo nodig moeten we hen daar een stevig handje bij helpen. We moeten mensen in staat stellen in zichzelf te investeren. Werk is de sleutel tot sociale cohesie. De levensloopregeling die het kabinet in 2006 invoert, kan een dragende pilaar zijn.'

De Sociaal-Economische Raad trekt zijn eigen lijn, zegt Wijffels, onafhankelijk van de politieke wind die er waait. De voorzitter hoopt de neuzen in de SER voor het eind van het jaar dezelfde kant op te hebben voor een advies over hoe Nederland zich de komende jaren sociaal-economisch moet hervormen. 'Sociale wetten moeten met hun tijd meegaan. Mensen zitten niet meer veertig jaar in dezelfde baan, partners zijn niet altijd getrouwd. De regels moeten de maatschappelijke werkelijkheid volgen.' Ook moeten zowel werkgevers als werknemers ondernemender worden, vindt Wijffels.

'Niet meer het idee: ik betaal, dus als het moeilijk wordt wordt er wel voor mij gezorgd. Dat is een typische verzorgingsstaat-redenering die mensen op het verkeerde been zet. Normaal is: je bent verantwoordelijk voor je eigen leven. Dat vind ik de volgende fase van emancipatie .'

Wijffels heeft met het 'middellange-termijn-advies' bovendien de ambitie verder te kijken dan de sociale zekerheid. De vraag is breder: besteedt de overheid haar geld wel goed? 'We kijken naar alle grote geldstromen: huursubsidie, kinderbijslag, hypotheekrente-aftrek. Nederland neemt in Europa met al die regelingen een uitzonderingspositie in. We moeten wel zorgen dat we overleven in de steeds sterker wordende internationale concurrentie .'

De consument lijkt al die extra verantwoordelijkheden niet te zien zitten. Hij moet keuzes maken - over pensioenen en verzekeringen - die voorheen anderen voor hem maakten. Wijffels: 'Sommige mensen willen het, anderen niet. Maar het moet wel, willen we mensen een keuze geven.'

Van de weeromstuit zijn consumenten hard aan het sparen, en verkeren de bestedingen op een dieptepunt. Volgens de SER-voorzitter heeft dat echter ook andere oorzaken. 'In de jaren negentig is op grote schaal geld uitgegeven dat er achteraf niet bleek te zijn. De basis waren de opgelopen aandelenkoersen, opgelopen huizenprijzen.' Het kabinet heeft de euforie volgens Wijffels nog eens versterkt met een belastingverlaging. 'En nu zitten we in fase dat we alsnog moeten inlopen wat we toen hebben besteed. Huizenprijzen stijgen niet meer, wat makelaars ook beweren. De koersen zijn ingezakt. De pensioenpremies moesten omhoog. We hebben een put gegraven en die zijn we nu aan het dempen.' De consument handelt juist heel rationeel, vindt Wijffels, ter correctie van de irrationaliteit van eind jaren negentig.

Wijffels is nog tot april voorzitter van de Sociaal-Economische Raad. Wat hij daarna gaat doen? 'Afbouwen, maar ik blijf me inzetten voor een duurzame wereld. Aan het begin van mijn loopbaan heb ik tegen mezelf gezegd: ik doe alleen wat ik leuk vind. Daarom zal de politiek blijven afvallen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden