ANALYSESTRIJD OM HET LIJSTTREKKERSCHAP

Nieuwe partijleiders bij CDA en D66: kans op eerherstel voor de interne lijsttrekkersstrijd?

Bij het CDA breekt een intern gevecht los om het partijleiderschap. D66 maakt zich juist op voor een georganiseerde machtsoverdracht. Twee scholen staan tegenover elkaar. Wat werkt beter: controledrift of strijd?

Partijvoorzitter Rutger Ploum van het CDA stelt de kandidaat-lijsttrekkers van zijn partij voor. (Vlnr) Pieter Omtzigt, Hugo de Jonge, Mona Keijzer en Martijn van Helvert.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Hugo de Jonge was donderdagavond in een baldadige bui. De vicepremier steunde tijdens het coronadebat een motie van SGP-leider Kees van der Staaij. ‘Maar alleen als u zich géén kandidaat stelt voor het CDA-lijsttrekkerschap’, voegde de minister van Volksgezondheid er aan toe.

Hij lachte erbij, maar wel als een boer met kiespijn. De CDA'er heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij geen voorstander is van een interne lijsttrekkersverkiezing. Waarom zou je onderlinge verschillen uitvergroten? Iedereen weet dat kiezers niet van ruzie houden? Een machtsoverdracht kan het beste intern ‘geregeld worden’.

Tandenknarsen bij het CDA

Vrijdag was het bewijs dat De Jonge zijn partijgenoten niet heeft overtuigd. Maar liefst vier CDA'ers zijn door het partijbestuur voorgedragen als potentiële nieuwe partijleider. Naast De Jonge zijn dat staatssecretaris Mona Keijzer, het Limburgse Kamerlid Martijn van Helvert en de gevreesde Pieter Omtzigt. Het CDA maakt zich op voor een kort gevecht. In juli moet de uitslag er al zijn. 

Iedereen binnen het CDA is nu enthousiast - ‘er valt wat te kiezen!’ - maar achter de schermen is het tandenknarsen niet te overhoren. Menig CDA'er had liever de route van D66 gevolgd. 

Rode loper voor Kaag

Bij die partij wordt voor minister Sigrid Kaag de rode loper uitgerold. Potentieel tegenstander Rob Jetten kreeg te horen dat niemand zit te wachten op een onderlinge machtsstrijd. Steevast werd daarbij verwezen naar het gevecht tussen Lodewijk Asscher en Diederik Samson in 2016, waarbij beide kandidaten zwaar beschadigd raakten. 

Jetten begreep de boodschap en deed een stapje opzij: 'Kaag is de beste kandidaat.’ Officieel kunnen ze nog tot augustus tegenkandidaten melden, maar bijna alle prominente D66'ers hebben zich al dolenthousiast getoond over Kaag. Een echte strijd zit er niet meer in. 

Veel wijst erop dat het CDA ook die kant was opgegaan als minister van Financiën Wopke Hoekstra zich had gemeld. Keijzer, Van Helvert en Omtzigt zijn alle drie fan van de ex-McKinsey-topman. De Jonge boezemt blijkbaar minder ontzag in, zo wordt nu al voorzichtig geconcludeerd.

Aandacht verzekerd

Aandacht is de komende weken wel verzekerd voor het CDA. Of dat goed uitpakt, moet nog blijken. Iedere politieke strateeg weet dat media dol zijn op strijd, maar bij een interne verkiezing kan dat ook schade opleveren. Een van de best gelezen boeken op het Binnenhof is niet voor niets Fire and Ashes van de Canadese ex-politicus Michael Ignatieff. Daarin beschrijft een politiek journalist zijn cynische taakopvatting: ‘We bekijken het gevecht van een afstandje en als het voorbij is, lopen we het slagveld op en schieten de gewonden neer.’

Binnen de CDA-top moeten ze er niet aan denken dat zoiets De Jonge overkomt. De vicepremier is jarenlang klaargestoomd voor het hoogste. Als hij nu verliest, blijft hij met een geknakte reputatie achter op het slagveld. In een paar weken tijd kan het CDA zo twee bejubelde kroonprinsen verliezen: Hoekstra én De Jonge.

Bij een partij als de VVD weten ze hoe het CDA zich nu voelt. Alleen al bij de gedachten aan de interne lijsttrekkersverkiezingen van 2006 breekt daar het koud zweet uit. De gedroomde kroonprins Mark Rutte won toen met de hakken over de sloot van Rita Verdonk. Met een paar stemmen minder had Ruttes droom van het Torentje in duigen gelegen en was de partij volgens menig VVD'er uit elkaar gevallen. 

Sindsdien viert controledrift hoogtij bij de VVD. Devies: nooit meer 2006. 

Geen garantie voor succes

Toch hebben voorstanders van een interne lijsttrekkersstrijd ook tegenargumenten. Een onbetwiste ‘inauguratie’, zoals bij Kaag, is allerminst een garantie voor succes. Niemand heeft haar nog campagne zien voeren. In het verre verleden werd Ad Melkert bijna vanzelfsprekend naar voren geschoven als opvolgers van Wim Kok. Eenmaal lijsttrekker in 2002 kwam de kroonprins niet uit de verf. Later stapte iedereen binnen het PvdA opzij om Job Cohen als verlosser te onthalen. Pas daarna bleek dat hij geen sterke debater was.

Recentere voorbeelden geven ook een gemengd beeld. De gemanagede troonsbestijging van Jesse Klaver bij GroenLinks pakte relatief goed uit, al is de grote doorbraak uitgebleven. De parachutering van de ongeteste Lilian Marijnissen bij SP heeft de partij nog weinig opgeleverd. Lokale, provinciale en Europese verkiezingen gingen allemaal verloren.

Groot risico, hoge opbrengst

Bij een interne verkiezingsstrijd zijn de risico's groot, maar de opbrengsten vaak ook. Diederik Samsom kwam in 2012 aan de macht door intern het gevecht aan te gaan. Daarna boekte hij enorme winst bij de verkiezingen. Eerder deed Wouter Bos hetzelfde en ook D66'er Alexander Pechtold verdiende zijn sporen door een interne rivaal in een hard gevecht te verslaan. Ex-CDA-leider Sybrand Buma wist intern draagvlak te vergaren voor zijn leiderschap door een lijsttrekkersverkiezing overtuigend te winnen. 

De komende verkiezingen worden zo ook een strijd tussen twee scholen op het Binnenhof. Als D66 met Sigrid Kaag de hoge verwachtingen waarmaakt, zullen de voorstanders van een gecontroleerde machtsoverdracht hun gelijk halen. Als het CDA in maart iedereen verrast, betekent dat eerherstel voor de interne lijsttrekkersstrijd. 

Stemronden

Tussen 6 en 9 juli kunnen CDA-leden hun stem uitbrengen op een van de kandidaten. Als niemand een absolute meerderheid haalt, volgt er tussen 9 en 13 juli een tweede ronde. 

Dit schreven we eerder

D66
Is Sigrid Kaag de eerste vrouwelijke premier van Nederland? Die ambitie heeft ze in ieder geval.

CDA
Ook Pieter Omtzigt heeft zich gemeld voor het partijleiderschap van het CDA.

Martijn van Helvert combineert een wereldse blik met stevige Limburgse wortels.

De Mona Keijzer-factor: het CDA heeft echt wat te kiezen.

Hugo de Jonge meldt zich als lijsttrekker: ‘Regeren met Forum? Dat gaat niet gebeuren’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden