Nieuwe opa's

Oude mannen die nooit tijd hadden voor hun kinderen toen die klein waren, kruipen nu over de vloer met hun kleinkinderen....

BURGEMEESTER Patijn van Amsterdam wil meer tijd voor zijn kleinkinderen. Hij schijnt een lieve opa te zijn die graag voorleest. Kok kan niet wachten tot hij grootvader wordt, vertelde hij twee jaar geleden aan Opzij. In januari kunnen we hem alvast voorlezend aantreffen in Sesamstraat. 'Er staat een olifantje in het gras...' Machtige oude mannen gaan door de knieën voor hun kleinkinderen en de hele wereld mag het weten.

Leuke opa's zijn er natuurlijk altijd al geweest. Maar het echte tuddelen en troetelen, het verluieren en bilpoederen was vroeger taboe voor mannen. 'Mijn opa sneed fluitjes voor ons en vertelde eindeloze verhalen', vertelt Ton Harzing, 71. 'Je mocht altijd meehelpen in de moestuin. Maar achter de kinderwagen kon hij zich niet vertonen. Het hele dorp zou zijn uitgelopen.'

Opa Harzing daarentegen troetelt met overgave. Twee dagen in de week zorgen hij en zijn vrouw voor de kinderen van hun zoon, twee jongetjes van 4 en 1. Harzing haalt de baby uit bed, verschoont, smeert zo nodig billetjes in met luierzalf, zingt slaapliedjes met een kind tegen de borst, leest voor, kruipt hele dagen met zijn kleinzoons over de vloer. 'Je kleedt je erop', zegt hij. 'Je krijgt een kruippak. Ik heb al twee ribbroeken versleten, de knieën zijn door. Het is heerlijk. Je leert hoe hoog een piano is en een kast. Je ziet wat je bij je eigen kind allemaal gemist hebt. Die groei, van dag tot dag. De pure verbazing op het gezicht van dat joch als hij voor het eerst overeind komt en ontdekt dat hij staat. Hij weet niet hoe hij dat gedaan heeft, dus hij zakt gauw weer met zijn kontje op de grond, kijkt mij aan met een blik van: wat was dit nou?'

Harzing was ook een zorgende vader in zijn tijd, twee dagen per week. Toch heeft hij het gevoel dat hij iets gemist heeft. 'Ik liep een keer met een bevriende jonge vader over de gracht die zijn kind in een draagzak voorop droeg en ik zei: ''Ik ben stinkjaloers op jou - jij kunt met die koter op je buik lopen, ik kon dat vroeger niet.'' ''Hier heb je 'm'', zei hij en overhandigde mij zijn baby met draagzak en al. Ik heb er een tijdje mee rondgelopen en ik vond het een heel prettig gevoel.'

Oudere mannen zijn zorgzamer en zachter dan jonge. Een man die in zijn jonge jaren door een overmaat aan testosteron gedreven achter zijn carrière aanholde en het gezinsleven overliet aan zijn vrouw, kan zich in een tweede of derde huwelijk plotseling ontpoppen als een koesterende en betrokken papa. Doorgaans tot ergernis van echtgenote nummer een. Waarom heeft hij nu wel tijd, waarom kan hij het nu ineens wel?

Er is een puur lichamelijke verklaring voor. Anne Moir en David Jessel schreven het in 1989 al in hun bestseller Brain Sex: typische mannelijke eigenschappen zoals egocentrisme en behoefte aan dominantie nemen af met het klimmen der jaren; de man wordt milder en vriendelijker. 'Oudere mannen kunnen wellicht betere mensen zijn geworden, maar in werkelijkheid zijn zij minder mannelijk geworden. Het is een geleidelijk verlopend proces, onder invloed van een omstreeks het vijftigste jaar beginnende, langzame daling van de testosteronspiegel, waardoor zij minder agressief worden en hun geldingsdrang afneemt.'

Vincent Duindam, psycholoog aan de Universiteit Utrecht en specialist op zorgende-vader-gebied, vond in zijn onderzoek ook een significante relatie tussen de leeftijd van de man en zorgzaamheid: 'Hoe ouder een man is bij de geboorte van zijn kinderen, hoe meer uren per week hij vier jaar later voor ze blijkt te zorgen.' Maar Duindam heeft geen behoefte aan een biologische verklaring, zegt hij. Je kunt het fenomeen ook puur sociaal verklaren. 'Hoe ouder je wordt, hoe groter de kans dat je je schaapjes op het droge hebt, dat je al hebt laten zien wat je kunt en dat je je werk hebt leren relativeren. Voor opa's gold altijd al dat ze meer tijd en aandacht hadden voor zorg dan in hun jonge jaren. Voor vaders in het algemeen geldt dat er nu sociaal meer ruimte is voor zorgzaamheid, dus voor opa's ook.' Toen hij met zijn dochtertjes door het park liep, zegt hij, kwam hij dikwijls mannen tegen die zeiden: 'Ik wou dat ik dat had kunnen doen toen mijn kinderen klein waren. Ik had geen tijd.' Maar zouden ze dat toen ook gewild hebben, vraagt Duindam zich retorisch af.

Ook wetenschapsjournalist Marcel Roele, auteur van De eeuwige lokroep, zet vraagtekens bij die spijt van oudere mannen. 'Mannen worden inderdaad minder macho en minder ambitieus naarmate ze ouder worden, dat is een puur lichamelijk proces. Ze hebben minder testosteron en minder energie, dus ze gaan meer op vrouwen lijken, zou je kunnen zeggen. En dan kunnen ze in een moeite door de schade inhalen en de gemiste kansen wat betreft de zorg voor kinderen. Die mannen zeggen dat ze het nu anders zouden doen, maar als je ze weer in dat jonge lijf zou stoppen met al die hormonen, zouden ze toch weer hetzelfde doen.'

Roele vindt dat we niet zo'n scheiding moeten aanbrengen tussen natuur en cultuur: 'Sommige mannen zijn van nature zorgzamer en daarvoor is in onze cultuur nu meer ruimte. In de jaren vijftig voelde je je als man een beetje gecastreerd als je met een baby rondliep, nu staat het wel vlot. Maar dat is al jaren zo. Sinds de tweede emancipatiegolf wordt elke man langs de feministische meetlat gelegd.' Volgens Roele is er niet zo veel veranderd: de leuke opa's van nu proberen volgens hem ook zoveel mogelijk te vermijden dat ze poepluiers moeten verschonen, en ze zijn beter in wilde spelletjes dan in het hardcore tuddel- en knuffelwerk.

En al die politici dan die om het hardst in de media roepen dat ze leuke opa's zijn of willen worden? Roele is cynisch: 'Ik zie dat meer als een politiek strategisch argument. Alle Nederlandse politici zijn gewikkeld in een competitie om zoveel mogelijk family values uit te dragen: ik zit om zes uur achter de aardappels, want om zeven uur moet ik mijn kinderen helpen met hun huiswerk. Als je geen kinderen meer thuis hebt, moet je zeggen dat je je verheugt op je kleinkinderen. Het ontbreekt er nog aan dat de politici hun gezin voor de camera's slepen, zoals in Amerika, om te laten zien wat een goede huisvader ze zijn. Die Amerikaanse burgertrutterigheid sijpelt binnen in de - inmiddels al bijna ouderwets te noemen - feministische houding dat je wilt laten zien hoe goed je kunt afwassen als man.'

Hij wil toch niet beweren dat al die leuke, lieve opa's alleen maar leuk en lief doen om te scoren? Nee, dat wil hij niet. 'Bij de opa's die ik ken, mijn vader en schoonvader, is het geen façade. Maar ik word wel wantrouwig als politici ermee aankomen.'

Er lijkt hier eenzelfde soort wantrouwigheid te spelen als die van eerste echtgenoten die met lede ogen moeten toezien hoe een voormalige carrièretijger in de tweede of derde leg ineens wel snotneusjes kan afvegen en kleertjes kopen. Zijn zorgende mannen wel echt, of is het opgelegd pandoer?

Een andere onderhuidse vraag is: zijn zorgende mannen wel echte mannen? Vincent Duindam vindt het opvallend dat er in de meeste artikelen en programma's in de media over mannen en zorg - hoe gewenst en normaal we de combinatie ook allemaal zeggen te vinden - een lacherig ondertoontje zit. 'Blijkbaar knaagt het nog steeds een beetje aan de mannelijkheid.'

Maar dat is een kwestie van tijd, hoe je het ook bekijkt, uit sociaal of biologisch oogpunt. Sociaal gezien moeten we gewoon nog een paar generaties lang wennen aan knuffelende papa's en opa's. En de biologie is daarbij alleen maar behulpzaam. De testosteronniveaus van mannen liggen namelijk niet bij de geboorte vast: er is een wisselwerking tussen omgeving en hormonen. 'Stop een dier in een verblijf met soortgenoten die zich laten domineren en het testosteronniveau gaat omhoog. Verhuis het naar een groep met gespierde bovenbaasjes en het testosteronniveau gaat omlaag', schrijft Roele in Duindams bundel Ruimte voor mannen.

Hoop gloort: naarmate vrouwen zich minder laten domineren door mannen zullen de testosteronniveaus van mannen onverbiddelijk dalen. De verschillen tussen mannen en vrouwen zijn in de loop van de evolutie al minder groot geworden en die ontwikkeling zal doorzetten. Hoe minder testosteron, hoe meer het tuddelen tot het rijk der mogelijkheden van jonge en oude mannen gaat behoren.

De nieuwe opa komt er dus wel. De voorhoede is al gesignaleerd, de rest is een kwestie van tijd en geduld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden