Nieuwe oorlogs denker

Heeft de Tweede Wereldoorlog iets goeds opgeleverd? Dat vraagt acteur Tomer Pawlicki ( 28 ) zich af in een monoloog.

Zijn oma van moeders kant overleefde Bergen-Belsen, zijn grootouders van vaders kant ontmoetten elkaar toen opa bij oma onderdook: acteur en theatermaker Tomer Pawlicki bestaat, vindt hij zelf, dankzij de Tweede Wereldoorlog. Als onderdeel van Theater Na de Dam gaat hij hier in een monoloog verder op in: is die oorlog ook ergens goed voor geweest?


Hij werd in 1986 geboren in Israël en kwam op zijn 4de naar Nederland. De Joodse acteur speelde onder meer in de serie Gerede twijfel (2012) en de film De ontmaagding van Eva van End (2012). Ook stond hij op het toneel. Nu is er zijn eerste eigen voorstelling: Dank zij de oorlog. Het begon met een fictieve brief die hij aan zijn oma schreef als onderdeel van een solo op de Toneelschool. Nu is die uitgegroeid tot een monoloog waarin hij een discussie voert met zijn oma.

Wat zegt u dan zoal tegen uw oma?

'Dingen als: over dertig jaar is de oorlog honderd jaar geleden. Wat boeit het mij dan nog? Iedereen die toen gestorven is, zou nu toch al dood zijn. Ik weet niet wat er is gebeurd met hun verspilde levensjaren, hun liefde. Moet ik me dat ook afvragen? De situatie is nu dat ik besta en zij niet. Ik leef en zij leven niet. Ik vind het leuk om door Duitsland te lopen en die kleine gouden tegeltjes te zien in de grond, waarop iedereen wordt herdacht. Vind je ook dat ik hun namen moet onthouden? Want nu worden ze in elk geval langer herinnerd, dan als ze niet waren gedeporteerd. En weet je, wie zegt dat die mensen niet toch al dood waren gegaan, door auto-ongelukken?'

Hoe reageert zij?

'Zij is echt tegen het idee dat de oorlog ergens goed voor is geweest, ze heeft in een kamp gezeten. Ze zegt: 'Wij hebben gevochten voor jouw vrijheid. We zijn bijna allemaal doodgemaakt, je kunt niet zeggen dat je dankzij de oorlog bestaat.' Maar het zijn natuurlijk niet haar woorden. Ik gebruik mijn oma als personage om dat soort dingen te zeggen. Als ik ze zou zeggen als Tomer, als mijzelf, zouden mensen denken: 'toedeledoki, wat weet jij er nou van, jij hebt de oorlog niet meegemaakt.' En de dingen die ik als Tomer zeg, kan ik juist denken omdat ik het niet heb meegemaakt. Het is wel in het extreme getrokken. Dat heeft theater ook nodig. Bepaalde dingen zou ik in het echt nooit durven zeggen.'

Het zijn inderdaad nogal extreme uitspraken. Bent u niet bang mensen te kwetsen met deze voorstelling?

'Ik ben totaal niet iemand die de oorlog goedpraat, op geen enkele manier. Het is meer dat ik wil laten zien dat het niet zo zwart-wit is als we het vaak voorstellen, dat het veel ingewikkelder is dan we denken. In de tekst heb ik geprobeerd zo weinig mogelijk één kant te kiezen. Mijn oma stelt zich niet op als slachtoffer, ze vertelt alleen wat de oorlog met haar heeft gedaan. En ik leg uit wat het met mij doet, hoe ik erover denk.


'Ik ben niet bang voor de reacties na de voorstelling, dan heb ik namelijk alles in z'n extremiteit en nuances gezegd. Iedereen die dan gaat zeggen dat ik geen respect voor mijn oma heb, heeft het niet begrepen. Maar de titel en het idee, ik snap dat mensen dat verkeerd kunnen opvatten. Toen ik op een filmfestival in Roemenië mijn idee uitlegde aan een Amerikaans-Joodse regisseuse, reageerde ze wel heftig, met ingehouden woede. Als mensen zo zouden reageren, zou ik het wel jammer vinden.'

Waarom wilde u dit stuk maken?

'De oorlog begint geschiedenis te worden, net zoals de slag bij Waterloo. Er zijn straks geen mensen meer die hem hebben meegemaakt. De eerste generatie sterft uit. En de mensen van de tweede generatie worden oud. Er komt nu een nieuwe generatie op, mijn generatie, van twintigers en dertigers, die een heel andere beleving hebben met de oorlog. Ze hebben er geen connectie meer mee, omdat het zo ver van ze afstaat. Ik wil een andere, nieuwe blik op de Tweede Wereldoorlog werpen.'

Had u niet moeten wachten met dit stuk tot dat moment dat het tot geschiedenis is verworden?

'Nee, ik denk dat dit juist het moment is. Vorig jaar was ik bij een bijeenkomst in het Joods Historisch Museum, samen met eerste en tweede generatie Joden. Toen heb ik de brief aan mijn oma daar voorgelezen. Daarna kreeg ik applaus. De cultureel vertegenwoordiger van de Duitse ambassade was er ook. Hij zei: 'Je zou hier meer mee moeten doen.' Nu is de eerste generatie er nog wel. Ik wil ook dat zij het zien.'


Theater Na de Dam


Dank zij de oorlog is onderdeel van Theater Na de Dam, een theaterprogramma met voorstellingen die zich direct of indirect verhouden tot de Tweede Wereldoorlog. In 2010 werd het voor het eerst georganiseerd. De meeste voorstellingen worden één keer gespeeld, op 4 mei om 21 uur. In deze vijfde editie zijn er voorstellingen door het hele land. De grootste is in Carré: een solo van actrice en zangeres Hadewych Minis over vrouwen in de oorlog. Ook zijn er tien jongerenvoorstellingen, waaronder #jongindeoorlog in Almere. De initiatiefnemers van Theater Na de Dam zijn theatermakers Bo Tarenskeen en Jaïr Stranders.


Dank zij de oorlog is 3 en 4/5 te zien in De Brakke Grond in Amsterdam en 5/5 in de Tolhuistuin in Amsterdam.theaternadedam.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.