Nieuwe Norman

Jessye Norman oogstte platenprijs na platenprijs met liederen van Wolf, Strauss en Ravel. Nu zingt ze gospel. Is hier sprake van een gedaanteverwisseling?

Ze doet de laatste jaren haar best de media te ontlopen. Ze had er genoeg van alleen nog verslaggevers te zien van 'sportredacties en tuinrubrieken'. De repeterende vraag 'wat doet u tegenwoordig?' zat haar tot hier.


Jessye Norman, die in klassieke muziekrubrieken wereldwijd niet lang geleden nog omschreven werd in termen als 'een van de grootste sopranen van de twintigste eeuw' of 'een van de best betaalde podiumkunstenaars aller tijden', is lid van het Légion d'honneur en driemaal eredoctor. Ze zong, gehuld in een Franse vlag, de Marseillaise bij de tweehonderdste verjaardag van de Franse Revolutie. Ze is draagster van oeuvreprijzen als een Lifetime Grammy en een door president Obama persoonlijk uitgereikte National Medal of Arts. De publicitaire luwte die haar omringt heeft ze zelf gekozen, zoals Norman onlangs de Los Angeles Times toevertrouwde.


De mediastilte die Norman zo goed bevalt, kan tot misverstanden leiden. Bijvoorbeeld, dat de 66-jarige Amerikaanse artistiek compleet van gedaante is veranderd, nu ze in het Amsterdamse theater Carré gospels en spirituals gaat zingen, en standards van Gershwin, Bernstein en Duke Ellington.


Dat is andere kost dan de liederen van Strauss, Wolf en Ravel waarmee Norman platenprijs na platenprijs oogstte, en zeker anders dan de Aida- en Cassandra-partijen waarmee ze ooit de operahuizen van Milaan, Londen en New York op hun kop zette. Carré laat zich bij deze 'unieke Nederlandse première' dan ook van een gedreven kant zien, en serveert bij het concert een high tea met 'allerlei zoetigheden'. En zo staat de vocaliste, met het vermoedelijk meest bestudeerde pianissimo aller tijden, in de maandagenda van Carré geprogrammeerd tussen Herman van Veen, Susy's Party, Danny de Munk en Henk Poort.


Toch is niet alles 'uniek' en 'première' aan de nieuwe Norman. Wat vergelijkbaar bleef, is de toegangsprijs. Kaartjes voor Norman in het Concertgebouw in de jaren negentig kostten 125 gulden. In Carré wordt zondag 38 tot 114 euro neergeteld. Met Norman keert ook de pianist Mark Markham terug. Hij is de co-celebrant die Norman vaak heeft bijgestaan - niet alleen in hogepriesterlijk klinkende Brahmsvertolkingen, maar ook in statige gospelbewerkingen en Gershwinliederen, en in de spirituals waarmee Norman vaak in toegiften de spanning van zich af zong.


De diva, die nooit diva wilde heten, maar liever grande dame, heeft wel een paar bordjes verhangen. Toegiftrepertoire waarmee ze de applausfase na haar Grote Zaalrecitals soms met 30 of 40 minuten wist te verlengen, is nu haar hoofdrepertoire. Spirituals en gospels waren dat natuurlijk al toen ze als vierjarige mini-Jessye mocht meezingen in het koor van de Mount Calvary Baptist Church in haar geboortestad Augusta, in Georgia.


Daarom is het ook niet vreemd dat Norman de cd die ze anderhalf jaar geleden uitbracht - een dubbelalbum met When the Saints go marching in, met werk van onder anderen Ellington, Monk en Billy Strayhorn, met wat West Side Story en een snufje Carmen- betiteld heeft met Roots: My Life, My Song.


Dat is een titel van het soort dat alleen vocalisten van een bepaald formaat mogen gebruiken. Maar de cd zelf heeft niet louter tot loftuitingen geleid. Opera Today noteerde, behalve 'het recht van een vocaliste om na een carrière van de hoogste statuur te doen wat zij wil', ook 'misstappen'. De jury van de Grammy Awards 2011 oordeelde anders, en bedacht Norman met een nominatie (hoewel niet de prijs) in de sectie 'crossover'. Het Britse tijdschrift Gramophone stelde er de uitvinding tegenover van een nieuwe term: 'tranenverwekkend verschrikkelijk' - inderdaad een verschil met de Gramophone Award die het toonaangevende magazine ooit toekende aan Normans legendarische opname van Richard Strauss' Vier letzte Lieder. Daily Telegraph tikte Gramophone op de vingers, maar onder lezers is het debat vrolijk voortgezet onder sarcastische motto's als 'Coming soon: meesterfluitist James Galway eert Jethro Tull; Alfred Brendel speelt liftmuziek'.


Door pleidooien en aanvallen heen klinken observaties over 'onzuivere' en 'onvaste tonen'. Maar ook die zijn niet nieuw. Normans laatste optreden in Nederland was op het Haagse Festival Classique 2007. Je kon het als compensatie zien voor haar wegblijven van een Edisongala in Amsterdam 2006. Eerder zei ze een paar maal af bij het Concertgebouworkest, en in oktober 1997 verviel een Norman-solorecital in het Concertgebouw, dat ze later compenseerde met een optreden waarvoor weer iets in Polen moest sneuvelen. Losgezongen van alle muzikale afspraken had ze toen ook al de neiging haar superieure stemgeluid op de onderkant van een toon te richten, en al haar teksten naar Turkse gebeden te laten klinken.


Het charisma van Normans overweldigende glimlach en haar hogepriesterlijke outfits (in Amsterdamse archieven zijn achtereenvolgens de kleuren diepbruin, goud, wit, nachtblauw, lichtgroen en 'overweldigend zwart' te traceren), kan niet per definitie betekenen dat ze My baby just cares for me beter zingt dan Nina Simone. Maar de vraag of het publiek zondag zijn ovaties in Carré zal richten tot de grande dame van voorheen of tot de nieuwe dame van nu, zal ook na het concert misschien niet eens zo makkelijk zijn te beantwoorden.


Norman zelf heeft in ieder geval nog één markante uitzondering gemaakt op haar beleid buiten de limelights van de grote publiciteit te blijven. In de De Stentor/Zwolse Courant weersprak ze vorige week met passie over het begrip carrièreswitch. 'Ik ben niet stil blijven staan en heb mij steeds verder ontwikkeld.'


Jessye Norman in Carré.

Amsterdam, 22 januari (17 uur).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden